Juan Carlos begon als een held, maar liet op het eind alles liggen

Felipe wordt een koning die volgens Juan Carlos kan beginnen aan 'een nieuw hoofdstuk van hoop'. Komt de troonsafstand op tijd om het imago van de monarchie te redden?

De koning die alle Spanjaarden verenigde. Dat is hoe de gisteren afgetreden Juan Carlos herinnerd wil worden. Is het hem gelukt? Ja en nee. Ja, omdat de Spaanse koning een prominente rol heeft gespeeld bij de transitie van dictatuur naar democratie.

Nee, omdat Juan Carlos de laatste jaren te veel onderdeel is geworden van het corrupte politieke systeem. Zijn dure trip naar Botswana waar hij tijdens de olifantenjacht zijn heup brak en de belastingontduiking van zijn schoonzoon, hebben kwaad bloed gezet.

Geen enkele Spanjaard dacht eind jaren zestig toen dictator Franco Juan Carlos als prins van Spanje benoemde, dat de man een rol van betekenis zou gaan spelen. Franco zou Juan Carlos immers hebben uitgekozen om zijn autoritaire bewind na zijn dood voort te zetten. Al snel werd duidelijk dat Juan Carlos andere plannen had, hij wilde van Spanje een democratie maken.

Pas in 1981, toen hij al zes jaar aan de macht was, beleefde Juan Carlos zijn doorbraak wereldwijd. Op 23 februari deden leden van de Guardia Civil een greep naar de macht. Ze hielden achttien uur lang parlementariërs in gijzeling en beweerden gesteund te worden door de koning. In een wereldberoemde televisietoespraak distantieerde Juan Carlos zich onmiddellijk van de coupplegers. Hij sprak onomwonden zijn steun uit voor de gekozen volksvertegenwoordigers en de nog jonge grondwet.

"Die gebeurtenis zullen we nooit vergeten", zegt de Spaanse politiek filosoof José Luis Martí. "In de jaren die volgden heeft de koning de democratie helpen opbouwen door van de drie belangrijkste politieke partijen (UCD, PSOE en PP) professionele organisaties te maken. Tijdens dit proces is hij nooit op de voorgrond getreden, dat is zijn verdienste."

Het maakte Juan Carlos mateloos populair. Zelfs de meest verstokte republikeinen spraken eind jaren negentig hun bewondering uit voor de koning. "Er wordt wel gekscherend gezegd dat Spanjaarden geen monarchisten, maar Juancarlisten zijn", zegt Martí. De Spanjaarden houden van hem. Ook omdat Juan Carlos altijd 'gewoon' is gebleven, benaderbaar. Hij neemt het niet zo nauw met het protocol.

Zo omhelsde hij in 2008 spontaan de aanvoerder van het Spaanse voetbalteam Iker Casillas, nadat Spanje Europees kampioen was geworden. En in 2007 viel Juan Carlos de inmiddels overleden leider van Venezuela Hugo Chavez in de reden, met de woorden: "Hou toch je mond".

De populariteit van Juan Carlos begon te dalen toen Spanje werd getroffen door de economische crisis. Terwijl steeds meer Spanjaarden werkloos raakten en ieder dubbeltje moesten omdraaien, werd duidelijk dat het Spaanse koningshuis verstrikt was geraakt in een groot corruptieschandaal.

De schoonzoon van Juan Carlos sluisde samen met zijn zakenpartner zo'n zes miljoen euro aan overheidsgeld weg. Toen bleek dat ook de dochter van de Spaanse koning, Cristina, betrokken zou zijn bij de louche zaakjes van haar man, kon het Spaanse koningshuis in de ogen van de Spanjaarden niets meer goed doen.

Juan Carlos deed weinig om het geknakte imago te herstellen. Hij opereerde onhandig. Zijn dure trip naar Botswana met zijn vermoedelijke minnares is daar het bekendste voorbeeld van. Hij brak daar zijn heup tijdens een olifantenjacht. In een privévliegtuig werd de koning teruggevlogen naar Spanje om daar behandeld te worden. Wereldwijd werd er verontwaardigd gereageerd.

Enerzijds omdat het schieten van olifanten illegaal is. Anderzijds vanwege zijn hypocriete houding. Eerder had de Spaanse koning in een interview verklaard dat hij wakker ligt van de hoge werkloosheid in Spanje. "Het Botswana-incident en zijn onhandige verontschuldigingen zijn desastreus geweest voor zijn imago", zegt Martí. Schuifelend in zijn ziekenhuiskamer nog bijkomend van zijn heupoperatie, bood Juan Carlos uiteindelijk zijn excuses aan.

De fouten die de koning heeft gemaakt zijn volgens Martí het probleem niet. "Die kunnen de Spanjaarden hem wel vergeven. Maar de rol van de koning is compleet irrelevant geworden, en dat heeft hij over zichzelf afgeroepen." Waar Juan Carlos in het begin van zijn carrière heldhaftig optrad, laat hij aan het eind van zijn loopbaan alles liggen.

Op de problemen die zijn ontstaan door de economische crisis - de torenhoge werkloosheid - heeft hij geen antwoord. En over het conflict dat de Spaanse overheid heeft met de regio Catalonië die zich wil afscheiden, haalt de koning zijn schouders op.

Hoewel niet met zoveel woorden, gaf Juan Carlos gisteren in zijn afscheidsspeech toe dat hij fysiek op is. Hij zei: "De nieuwe generatie kan met nieuwe energie veranderingen en uitdagingen aan."

Maar het is de vraag of de troonsafstand op tijd komt om het imago te redden. Gisteren grepen de Spanjaarden de troonsafstand aan om de straat op te gaan en te demonstreren tegen de monarchie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden