Portret

Jozias van Aartsen: de burgemeester voor wie de Haagse tram tingelde

Burgemeester Jozias van Aartsen fietsend door Den Haag, bij de herdenking van de aanslag op Charlie Hebdo, bij het nationaal integratiediner in de Schilderswijk en met premier Rutte bij de onthulling van het standbeeld van staatsman Johan Rudolf Thorbecke. Beeld Patrick Post

Vanavond neemt Jozias van Aartsen afscheid als burgemeester van Den Haag. Hij was geliefd in zijn stad, na een rijke carrière. Een deftige en standvastige, maar ook pragmatische bestuurder, met communicatie als zwakke plek.

Augustus 2014, de telefoon gaat in Oudega. Hans Wiegel hoort zijn oude kameraad Jozias van Aartsen aan de andere kant van de lijn. De burgemeester van Den Haag is al een paar dagen trending topic. De Telegraaf voert campagne om hem zijn vakantie te laten afbreken, na onrustige demonstraties in de Schilderswijk. #Waarisjozias?, gonst het op Twitter.

Wat hij moet doen, vraagt Van Aartsen. Wiegel is resoluut: "Ben je helemaal gek geworden, jij blijft op vakantie! Je hebt een loco-burgemeester, laat die zijn taak uitvoeren. Als je terugkomt, staat je loco voor aap." In Zuid-Frankrijk hangt Van Aartsen opgelucht op. Zijn oude mentor geeft het antwoord waarop hij had gerekend: voorlopig gaat hij niet naar huis. Toch zal de ophef rond de demonstraties uitgroeien tot de grootste smet op zijn burgemeesterschap.

Hans Wiegel had niet kunnen bevroeden dat zijn vroegere fractiemedewerker, Van Aartsen was toen 24, het zo ver zou schoppen. Lachend: "Dat hadden we allebei niet van elkaar gedacht." Van Aartsen assisteerde Wiegel toen die, 31 jaar oud, net Kamerlid was. Die herinnert zich levendig hoe Jozias van Aartsen achter een tikmachine aan het grote bureau in zijn werkkamer zat. Op de vloer 'stapels paperassen'.

Wiegel: "Daar liep ik tussendoor, met een sigaar in mijn hoofd en mijn handen op mijn rug. Ik riep zinnen naar hem en als er iets niet klopte riep hij naar mij terug." Zo schreven ze samen in vier dagen het urgentieprogramma voor de VVD in 1972. Met daarin een slimmigheidje: ze wilden het aantal Kamerleden terugbrengen van 150 naar 100. Wiegel: "Daar viel iedereen natuurlijk over. Toen letten ze niet meer op de rest van het programma. Dat werd eenvoudig geaccepteerd."

Als Van Aartsen ambtelijk secretaris van de VVD-fractie wordt, komt hij daar zijn latere vrouw, Henriëtte Warsen tegen. Haar man had geen grote politieke ambities, zegt zij. "Het lijkt allemaal heel gepland, dat is het niet." In 1985 werd Van Aartsen de jongste secretaris-generaal van binnenlandse zaken, daarna minister van landbouw en later van buitenlandse zaken. VVD-leider Bolkestein vroeg hem na de verkiezingen van 1994 of hij interesse had in een ministerspost. Van Aartsen antwoordde: "Als je het zo vraagt, dan is het antwoord nee." Het werd landbouw, een ministerie dat voor Paars gedomineerd werd door het CDA.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Jozias van Aartsen Beeld Hollandse Hoogte

Jenevercrisis

Van Aartsen heeft geen boodschap aan de heersende codes op het ministerie. In de vier jaar dat hij minister is, breken de BSE-crisis en de varkenspest uit. Hij laat de varkensstapel met een kwart inkrimpen. De minister is wars van sentimenten, blijkt uit een interview met Het Parool: "Mijn CDA-voorgangers hebben de boeren jarenlang belazerd. Men is nooit eerlijk tegen ze geweest terwijl iedereen wist: er is een probleem. Die knop is nu om."

Van Aartsen zei vaak dat hij nóóit in een kabinet met de christen-democraten zou plaatsnemen. Zijn afkeer van het CDA voert terug naar de 'jenevercrisis' van 1960. Vader Jan van Aartsen was namens de ARP minister van volkshuisvesting. Zijn zoon zag vanaf de publieke tribune hoe hij door zijn naar verluidt flink beschonken christelijke partijgenoten tot aftreden werd gedwongen. De dertienjarige Jozias was niet zozeer bezig met het lot van zijn vader, alswel gefascineerd door het politieke spel. Terwijl zijn moeder zich afkeerde van de politiek, trok het hem aan. Maar tussen Jozias van Aartsen en de christen-democraten zou het niet goed komen.

Toch ligt landbouw Van Aartsen wel. Je ziet er direct resultaten van het beleid, je weet met wie je te maken hebt, de lijntjes zijn kort. Vergelijkbaar met het burgemeesterschap.

Henriëtte van Aartsen nu: "Toen hij net burgemeester was, zei hij nog: 'die ambtsketen doe ik alleen om als het écht moet'. Maar die ketting is magisch. Mensen vinden het prachtig om de burgemeester te zien." Toen haar man minister was, staarden de mensen op straat hem na. "Naar de burgemeester komen ze toe, ze houden een praatje. De tram tingelt als hij langsloopt."

Verlegen

Van Aartsen was een burgervader voor veel Hagenaars. Een tikje ouderwets: met 'de twitterij' had hij niet veel op. Hij nam de tijd voor mensen die hem aanschoten. Zijn imago van afstandelijke, wat hautaine man, is onterecht, zeggen de mensen die hem kennen. Deftig: ja. Koppig: zeker.

Arrogant: nee. Henriëtte van Aartsen: "Dat beeld bestaat denk ik omdat hij in wezen erg verlegen is." Niet als hij voor duizend boze boeren staat, ook niet ten overstaan van Madeleine Albright of Joschka Fischer. Wel als hij iemand moet opbellen om iets persoonlijks te vragen.

Het opereren op het hoogste niveau als minister van buitenlandse zaken vond hij geweldig, zegt zijn vrouw. "Hij belde me wel eens om middernacht, tijdens de schorsing van een lange vergadering in Brussel. Hij stond op een plek waar hij alle delegatiekamers kon inkijken. Dan zei hij: 'ik zie ze allemaal in hun stoel wegzakken. Ik ga de beraadslaging nu heropenen'."

In de zomer van 2014 ontstaat het beeld dat Van Aartsen van de aardbodem verdwenen is, maar in de Franse vakantiewoning is hij constant bezig met de Schilderswijk. Hij belt veel met de locoburgemeester en de voorlichters in het stadhuis. Op een gegeven moment vraagt zijn kleindochter: "Opa, jij bent toch de burgemeester? Waarom luisteren ze dan niet naar jou?"

Tekst loopt door onder afbeelding.

Jozias van Aartsen Beeld anp

Tsja, als hij dat eens wist. Kort nadat Van Aartsen met Wiegel belde, besluit de Haagse gemeenteraad tot een spoeddebat. Van Aartsen moet terug komen. Slecht komt het hem niet uit: de ophef is sindsdien alleen maar toegenomen, nu heeft hij een reden om zijn vakantie af te breken.

In de auto maakt de familie grappen over de situatie: eens kijken of ze de stad nasmeulend aantreffen. "Wat wij onderschat hebben", zegt Henriëtte van Aartsen, "is hoe de fysieke aanwezigheid van de burgemeester in de stad een rol speelt."

Tot vandaag vindt Van Aartsen dat hij niets fout heeft gedaan, maar zijn critici denken daar anders over. Oud-VVD-woordvoerder Henri Kruithof vindt het typerend. Hij kreeg voor het eerst met Van Aartsen te maken als voorlichter op het landbouwministerie, in 1994. "Hij was toen nog een echte ambtenaar. Jozias was heel rechtstatelijk, maar niet sterk in communicatie."

Die communicatie heeft hem tijdens zijn carrière vaker parten gespeeld. Als minister van buitenlandse zaken krijgt hij de reputatie van een brekebeen, vanwege onhandige uitspraken. "Het ging vaak niet over het beleid, maar de perceptie", zegt Henriëtte van Aartsen. "Jozias mist de gunfactor. Sommige mensen kunnen zonder problemen ruiten ingooien. Als Jozias een wc-raampje intikt, moet hij hangen aan de hoogste boom."

Rellen

Van Aartsen zelf vond de moeilijkste momenten van zijn burgemeesterschap de dodelijke overval op juwelier Ruud Stratmann, en de dood van arrestant Mitch Henriquez in 2015 en de daaropvolgende rellen in de Schilderswijk. Dat was veel ernstiger dan de demonstraties een jaar eerder, zegt zijn vrouw. "Er was iemand dóód. Mitch had nooit mogen gebeuren."

Om de rellen te bezweren, liet Van Aartsen jongeren uit de wijk surveilleren. Nog meer ME inzetten zou niet helpen. Uiteindelijk werd de onrust mede dankzij deze 'gele hesjes' verholpen, maar het was een groot risico. Van Aartsen-Warsen: "Toen hij die ochtend de deur uitstapte, zei hij: 'de kans is groot dat ik morgen geen burgemeester meer ben'."

Na de dood van Mitch Henriquez wilde Van Aartsen zelf de nekklem ervaren. Hij drong er bij agenten op aan dat zij de omstreden wurggreep op hem zouden uitvoeren. Henriëtte van Aartsen: "Hij deed zijn bril af en, pats, daar lag-ie." Het sterkte hem in zijn overtuiging dat het middel verboden moet worden: minister Van der Steur van justitie ontving onmiddelijk een smsje van zijn partijgenoot.

Volgens PvdA-wethouder Rabin Baldewsingh vroeg Van Aartsen zich altijd af wat het beste was voor de stad. Zo vond de sociaal-democraat veel steun bij de VVD-burgemeester voor zijn banenplannen in zwakke wijken. Baldewsingh: "Na mij is hij de enige sociaal-democraat in het college."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Jozias van Aartsen en Mark Rutte Beeld anp

Op sommige onderwerpen doet Van Aartsen geen concessies. In de nasleep van de Schilderswijkrellen wil de gemeenteraad agenten verplichten stopformulieren in te vullen na aanhoudingen. Dit om etnisch profileren te bestrijden. 'Onaanvaardbaar', vindt de burgemeester, die het voor de politie opneemt. De vergadering verloopt in crisissfeer, uiteindelijk zwichten college en gemeenteraad voor zijn machtswoord.

In zijn omgang met het salafisme komen pragmatisme en idealisme samen. Tijdens de jaarwisseling liet Van Aartsen groepjes vrijwilligers van de salafistische As Soennah-moskee surveilleren in de wijk. De lokale PVV en rechtse media gruwen van de 'salafistische ordetroepen'.

Van Aartsen ging wat betreft de orthodoxe islam tegen de VVD in, die het salafisme wilde verbieden. VVD-wethouder Boudewijn Revis: "Hij zal niet iedere salafist verdedigen, maar hij kijkt naar het individu. Ben je bereid de stad verder te helpen, dan is je hulp welkom."

De VVD schoof de afgelopen jaren naar rechts, Van Aartsen bleef bij zijn liberale principes, waarin hij soms tegen D66 aanleunt. Zo is hij voor de gekozen burgemeester en 'andere fratsen uit de oude toverdoos van D66', zoals Hans Wiegel het noemt. Met Mark Rutte heeft Van Aartsen af en toe contact. "Dan komt Jozias kijken of ik nog liberaal genoeg ben", grapt de premier daarover. Maar van de huidige VVD-lijn is Van Aartsen vervreemd. Die schuurt volgens hem te veel tegen de PVV aan. Oud-voorlichter Kruithof: "Daardoor is het contact tussen Jozias en Mark Rutte lastiger geworden."

Extremen

De opkomst van het populisme verontrust Van Aartsen, zei hij vorige week in De Volkskrant. "Alles beweegt zich in de politiek naar de flanken, de extremen. Nationalisme biedt simplistische, panklare oplossingen voor grote en ingewikkelde uitdagingen, zoals de Brexit en de komst van vluchtelingen. Maar achter de radicale uitspraken gaapt een enorme leegte."

Ironisch genoeg verliet Geert Wilders de VVD onder Van Aartsens fractievoorzitterschap. Van Aartsen had de teugels laten vieren, en hij gaf Kamerleden als Wilders en Ayaan Hirsi Ali de ruimte zich te profileren. Dat ging ten koste van de samenhang van de Kamerfractie en van het kabinet-Balkenende II.

Later krijgt Van Aartsen nog veel met de PVV te maken, als grootste oppositiepartij in de gemeenteraad. In vrijwel geen raad is de polarisering zo groot als in die van Den Haag, die vijftien partijen telt. Toch zat hij de raad niet met tegenzin voor, zegt zijn vrouw. "Daarvoor vindt hij de volksvertegenwoordiging een te belangrijk orgaan. Wel was hij ongeduldig. Hij kan niet lang stilzitten. Soms sms-te ik 'm: 'hee, ga 's rechtop zitten: je zit helemaal ondersteboven'."

Wethouder Revis leerde als raadslid van Van Aartsen om niet te zwichten voor een simplistische boodschap. "Als VVD-fractievoorzitter was ik niet vies van oneliners. De verleiding voor een politicus is enorm daaraan toe te geven. De concurrentie doet het immers ook", zegt hij. "Bij Van Aartsen zag ik dat de inhoud en het stadsbelang voorop horen te staan. Populisme helpt ons niet."

Jozias van Aartsen

25 december 1947 geboren in Den Haag

1970 - 1974 eerst medewerker, daarna ambtelijk secretaris VVD-fractie

1974 - 1979 directeur Teldersstichting, wetenschappelijk bureau VVD

1979 - 1994 chef bureau, plaatsvervangend secretaris-generaal en secretaris-generaal ministerie van binnenlandse zaken

1994-1998 minister van landbouw, natuurbeheer en visserij

1998-2002 minister van buitenlandse zaken

2002-2006 Tweede Kamerlid VVD, waarvan bijna drie jaar fractievoorzitter

2008- 1 maart 2017 burgemeester van Den Haag

Van Aartsen is getrouwd met Henriëtte van Aartsen-Warsen en heeft drie zoons.

Deftig: ja. Koppig: zeker. Arrogant: nee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden