Joviaal politicus is beetje saaie auteur

Gerrit Zalm in 1998, het jaar dat het tweede kabinet-Kok aantrad waarin de VVD-er opnieuw minister werd. (Trouw)

Nederland heeft geen rijke traditie van ministers die hun memoires publiceren. Het lijkt dan ook toeval dat in het prille 2009 al twee oud-politici – Ella Vogelaar (PvdA) en Gerrit Zalm (VVD) – terugkijken op hun loopbaan.

Is het bescheidenheid? Of is het de angst voor strafvervolging als (ex-)bewindslieden zich niet houden aan de geheimhouding die het ministerschap met zich meebrengt?

Oud-PvdA-econoom Eduard Bomhoff kan over dat laatste meepraten. Namens de LPF was hij 87 dagen lang minister van volksgezondheid en vicepremier. Hij publiceerde daarover in januari 2003 zijn boek ’Blinde ambitie’. Justitie overwoog een strafklacht, omdat hij wat al te gretig uit notulen van kabinetsvergaderingen had geput. Uiteindelijk werd besloten de zaak te laten rusten.

In Angelsaksische landen pakken oud-ministers eerder de pen. Soms levert dat niet alleen een onderhoudend boek, maar ook vermakelijke televisie op. De dagboeken van Richard Crossman, ooit minister in de Labourregering onder de Britse premier Harold Wilson, zijn de inspiratiebron voor de serie ’Yes Minister’. Daarin wordt James Hacker voortdurend in het pak genaaid door zijn topambtenaar Sir Hymphrey Applebee.

Gerrit Zalm hoeft daar bij zijn aantreden als minister van financiën in 1994 niet bang voor te zijn. Hij kent de departementale valkuilen. Al in maart 1975 begint hij bij Financiën. Ambtelijk eindstation is het Centraal Planbureau, het prestigieuze economisch rekeninstituut van de rijksoverheid, waar hij op 1 januari 1989 directeur wordt.

In ’De romantische boekhouder’ maakt Zalm er van meet af aan geen geheim van: hij is ambitieus, wil hogerop. Op een bepaald moment weegt hij zijn kansen: „Directeur Begrotingszaken is meer dan plaatsvervangend directeur Algemene economische politiek”. Toch wint juist bij die afweging de ’romanticus’ het van de ’rekenaar’. Zalm verlaat het inmiddels vertrouwde Financiën en gaat naar Economische Zaken om er zijn horizon te verbreden.

Inhoudelijk gezien lijkt Zalms ambtelijke loopbaan eveneens één lange voorbereiding op een later ministerschap. Al uit zijn ambtelijke adviezen komen de contouren naar voren van de degelijke, rust brengende begrotingspolitiek waarmee hij later als bewindsman bekendheid en waardering zal oogsten, en die onder de noemer ’Zalmnorm’ de geschiedenis is ingegaan.

Bij het grote publiek is Zalm echter vooral bekend vanwege zijn gulle lach. Overigens kan zijn gezicht, als zaken een wending nemen die hem niet bevalt, even snel weer verstrakken. Maar het is waar, Zalm houdt van een grap. Zo laat hij in de taakomschrijving van zijn staatssecretaris Wouter Bos opnemen ’het dragen van de tas van de minister’. En hij stuurt de nieuwe PvdA-bewindsman een briefje: ’Aan Bos, van The Boss’.

Ook in het diplomatieke verkeer gebruikt Zalm graag een grap. Als plaatsvervanger van de zieke premier Balkenende ontvangt hij een keer de Pakistaanse president Musharraf. Die is tevens chef-staf van het leger, een dubbelrol waarmee Nederland moeite heeft. Dat blijkt ook uit ambtelijk voorbereide, subtiel gestelde teksten. Zalm laat ze voor wat ze zijn. Bij het begin van de lunch complimenteert hij zijn gast met diens pak. „Waarom heeft u nog een ander nodig?” voegt hij eraan toe. Het antwoord is, volgens Zalm, een grote glimlach.

Joviaal, goedlachs en een kei in zijn vak. Zo laat Zalm zich kennen. Maar schrijft hij ook leuk? Dát valt eerlijk gezegd een beetje tegen. De stijl van het boek is niet echt vloeiend en meeslepend. Zalm kan bijvoorbeeld de verleiding niet weerstaan om op enkele plaatsen beschouwingen te geven over begrotingspolitiek en -systematiek, die eerder in een handboek economie passen dan in een (politieke) terugblik.

En waar blijft het inside-verhaal over de verrassende aankoop van het schilderij ’Victory Boogie Woogie’ van Piet Mondriaan? Of heeft Zalm het voorbeeld van Bomhoff voor ogen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden