Jouw daad is postpostpostmodern

Spot voert de boventoon in de nieuwe roman van Sana Valiulina: een gymnasiast wordt vuilnisman, een God draagt de naam Ferdie.

Bas Belleman

Een voormalige gymnasiast, Roland, wordt vuilnisman. Hij denkt dat het zijn roeping is, dat hij door de stront moet om tot de sterren te reiken. Gekker en gekker wordt hij, met zijn verwrongen zuiverheidsidealen en zogenaamde rationaliteit.

’Honderd jaar gezelligheid’ van Sana Valiulina past binnen een genre: het type roman waarin de hoofdpersoon aan superioriteitswaan lijdt, zijn seksualiteit het liefst de kop indrukt, een dubieuze ratio volgt en een parade van kleurrijke bijfiguren ontmoet.

Valiulina heeft er wel de pen voor: je ruikt de vuilnis, je voelt het vuil op het lijf van een zwerfster die Spillebeen heet, je ziet het beeldje van gouden drollen voor je in het hagelwitte huis van Rolands rijke werkgeefster. Het is allemaal erg beeldend beschreven.

Begrijpelijk ook dat de schrijfster een heel andere kant op wilde dan in haar vorige werk. In ‘Didar en Faroek’, dat bijna vier jaar geleden verscheen, rekende ze af met de Sovjetterreur die haar familie heeft getekend, in haar debuut (uit 2000) beschreef ze haar ruige Russische studententijd.

Op de eerste pagina van haar nieuwe boek zet Valiulina meteen de bakens uit van een heel ander soort boek, dat zich afspeelt in Nederland. Roland herkent zijn eigen gezicht niet meer in de spiegel en hij weet niet wie het jongetje is dat hij op zijn jeugdfoto’s ziet. Hij begint te geloven dat dit een beproeving is, dat hij iemand anders wordt en de oude wereld achter zich moet laten.

Een klein sprongetje in de tijd en Roland ligt in bed met de dochter van een Antilliaanse vuilnisman en diens bazin, de ’ongekroonde koningin van het rijk der vuilverbranding’. Het meisje komt eens per week bij hem langs, voordat ze de stad in gaat. Het verontrust hem dat hij ’naast zijn lichte minachting iets van tederheid’ voor haar voelt. Als ze weg is, stelt hij een ‘denklimiet’ in, zodat hij door haar niet ‘beneveld’ raakt.

Daarna volgt precies wat te verwachten was: bizarre denkkronkels, onderdrukte lusten, verwrongen waarneming en af en toe een hallucinatie.

Als Valiulina het verhaal ook nog eens overgiet met ironie, begint het ongemakkelijk aan te voelen: alsof ze zich van haar eigen verhaal distantieert. Via Roland ontmoeten we niet alleen domme vuilnismannen die gieren van het lachen om de dubbelzinnige hengeltjes die ze uitwerpen, maar ook een would-be-intellectueel die woorden als postpostexistentialisme in de mond neemt. En dan bezoekt Roland nog een zielenknijper die mensen met een te hoog salaris van hun gewetensnood afhelpt en zich specialiseert in geluksmaximalisatie voor gelukkige mensen. God blijkt een grofgebekte man die Ferdie heet en misschien alleen maar een verzinsel is.

Satire, jawel, maar het blijven losse flodders. De schrijfster plaatst zichzelf overduidelijk boven haar personages en dat maakt dit tot een kil boek, een boek zonder mededogen. Roland kan liefhebben, doordraaien en zelfs moorden en de auteur staat ernaast te lachen, terwijl ze terloops naar Nietzsche verwijst, of naar Sartre, of naar de Ridders van de Ronde Tafel, of naar Márquez, of naar de Bijbel, net hoe het uitkomt.

Een pseudo-intellectueel, ooit een klasgenoot van Roland, ziet hem als inspiratiebron voor een boek: „Jouw daad is hoogst verontrustend, revolutionair, postpostpostmodern maar ook oeroud en universeel, die totale onthechting.” Daar wil Roland allemaal niets van weten. En Valiulina is, ondanks alle verwijzingen, eveneens wars van duiding.

Maar ze stelt er weinig voor in de plaats. Uiteindelijk ligt de nadruk sterker op haarzelf dan op haar verhaal. Zij maakt de grappen, zij verknoopt hoge en lage cultuur, zij drijft de spot. Haar ironie maakt het verhaal vluchtiger, niet lichter.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden