Journalistiek onderzoek naar een praktisch alternatief voor de vrije markt

Arjan Broers: 'Geld & goed. Lessen voor welwillende kapitalisten.' Uitgeverij Skandalon; 150 pagina's; euro 16,50.

De schrijver
Arjan Broers (1969) is journalist en theoloog. Hij schrijft vooral over levensbeschouwelijke onderwerpen. In 2004 publiceerde hij 'Wees niet bang', een biografie van bisschop Tiny Muskens.

Stelling van dit boek
Er is lang genoeg rond het gouden kalf gedanst. De huidige financiële crisis toont aan dat de ideologie van de vrije markt als zelfregulerend systeem heeft gefaald. Door alleen nog bezig te zijn met kortetermijnwinsten, hebben we ook ons sociaal en emotioneel kapitaal verwaarloosd, om van de schade aan onze planeet nog maar te zwijgen.

Maar hoe komen we dan tot een alternatief? Het marktkapitalisme is zo vanzelfsprekend geworden dat we het niet eens meer als ideologie herkennen. De vrije markt heeft ons getraind om te denken en te handelen als homo economicus. Bovendien hield de opkomst van de vrije markt gelijke tred met de secularisatie - en daarmee een verdere uitholling van waarden - in de westerse cultuur.

Broers spreekt van een 'gat in de taal' dat moet worden opgevuld. Als we weer over waarden willen praten, moeten we daar eerst een vocabulaire voor hebben. Daarbij staat de vraag centraal wat geld nu eigenlijk voor ons betekent. Het is nodig om ons te bezinnen op beroepsethiek, te beginnen bij het bankwezen. Met hulp van onder anderen filosoof Hans Achterhuis, theoloog Erik Borgman en econoom Herman Wijffels zoekt Broers naar antwoorden, en hij verdiept zich in de ethische leenbank Oikocredit - ooit opgericht door de Wereldraad van Kerken - als mogelijke leerschool voor de toekomst.

Mooiste zin
'Veel debatten over de financiële crisis lopen dood in succesvolle pogingen van toeschouwers te laten zien dat ze heel slim zijn - en in het chagrijn dat er geen nieuwe denkrichting ontstaat.'

Onbegrijpelijkste zin
Niet gevonden. 'Geld & goed' is een zeer toegankelijk boek, ook voor lezers die geen kaas hebben gegeten van economie en financiën.

Reden om dit boek niet te lezen
In zijn inleiding verontschuldigt Broers zich bijna: zijn boek is 'onwennig en zoekend' van vorm. De lezer die een doorwrocht filosofisch betoog verwacht zal daarom misschien teleurgesteld zijn. 'Geld & goed' heeft een journalistieke opzet. Het grootste gedeelte van het boek wordt in beslag genomen door interviews. Van hoor en wederhoor is hierbij geen sprake: verdedigers van de vrije markt heeft Broers niet gesproken, dus vaak krijgt hij van verschillende mensen dezelfde antwoorden. Als u gelooft dat de vrije markt en bezinning op kernwaarden best met elkaar te verzoenen zijn, valt u volgens Broers waarschijnlijk niet in de categorie 'welwillende kapitalist'.

Reden om dit boek wel te lezen
Broers blijft niet steken in chagrijn. Hij onderzoekt juist een praktisch alternatief voor de vrije markt. Zijn voornaamste casus is Oikocredit, een bank voor de unbankables. Deze bank verstrekt microkredieten in ontwikkelingslanden. Daarmee neemt het kleine Oikocredit risico's die de op winst gefixeerde grote broers niet aandurven. Een utopische droom? Blijkbaar niet, want Oikocredit heeft succes: het uitstaande vermogen is sinds 2007 verdubbeld.

Een van de aardigste passages uit het boek is een interview met oud-directeur Gert van Maanen. Een man die weigert om zichzelf idealist te noemen (anders kan hij niet goed functioneren als bankier), maar die op basis van vertrouwen wel het werk van idealisten mogelijk maakt. En dat mag, in de woorden van Van Maanen, een 'volstrekt wonder' heten. Broers is een scherpe ondervrager die zich realiseert dat Oikocredit te mooi klinkt om waar te zijn, maar hij daagt ons uit om weer in het wonder te geloven: een wereld waarin bankier en klant het beste met elkaar voorhebben.

Trouw Tipt
1. Verkeerde plaats, verkeerde tijd Ton Derksen

2. Klassiek Anton van Hooff

3. Geld & goed Arjan Broers

4. Religie zonder God Theo de Boer en Ger Groot

5. Schuldgevoel Coen Simon

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden