Journalisten gaan weinig undercover, dat hoeft vaak ook niet

ADRI VERMAAT

Undercoverjournalistiek loont, maar alleen als ze onthullend is, vindt de ombudsman.

Was het van journalist en arabist Maarten Zeegers immoreel om in een overwegend islamitische wijk in Den Haag te infiltreren om Nederland te laten zien hoe moslims daar denken, praten en doen?

Of deed Zeegers zijn journalistieke plicht, die hem naar zijn gevoel noodzaakte om in Transvaal drie jaar undercoverjournalistiek te bedrijven? Zijn boek 'Ik was een van hen', waarin hij zijn ervaringen deelt, heeft veel discussie losgemaakt. Die spitst zich niet zozeer toe op de informatieve, zij het weinig onthullende inhoud. Meer gaat het debat over het grotendeels verborgen houden door Zeegers van zijn journalistieke activiteiten in de wijk, de undercoveroperatie.

Een boze reactie in Trouw over deze vorm van journalistiek kwam van islamitisch prediker Abou Hafs. Hij vindt dat het werk van Zeegers aantoont 'wat de wijsheid is achter de doodstraf voor afvalligheid'. Die stelling lokte nieuwe boze reacties uit. De prediker zou een doodvonnis voor de journalist ermee legitimeren. Elders is de undercoveractie wel afgedaan als bedrog, schadelijk voor de integratie en slecht voor het imago van de journalistiek. Maar ook wordt Zeegers geprezen voor zijn durf en doorzettingsvermogen.

In een interview van 26 april in de Belgische krant De Morgen zei hij 'niet trots' te zijn op de achterliggende jaren, waarin hij een lange baard liet groeien, een djellaba droeg en zich ook in woord en gedrag als orthodoxe moslim voordeed. Begrip toonde hij voor degenen die zich door hem verraden voelden. Tegelijkertijd legde hij in het interview over deze mensen een ander gevoel bloot.'Een aantal van hen waren gewoon mijn vrienden (...). Voor mij waren het natuurlijk ook altijd onderzoeksobjecten'.

Terwijl hij zich verdiepte in de koran en met moeite vertrouwen won van moslims in de wijk, deed hij tegelijkertijd in De Volkskrant regelmatig tussentijds verslag van zijn belevenissen in Transvaal. Hij deed dit telkens onder zijn naam, want vrees dat 'ze' in de wijk de krant lazen en hem zouden ontmaskeren, had hij niet. Nergens in de artikelen werd overigens vermeld dat hij undercover in de wijk was.

Sloop de tijdelijk praktiserend moslim Zeegers nu als journalist of als boekenschrijver door Transvaal? In de hoedanigheid van schrijver kun je zeggen dat het zijn beslissing en zijn verantwoordelijkheid was om jarenlang een dubbelleven te leiden tussen lokale moslims. Voor journalisten ligt dat anders. Een undercoveroperatie is er voor de journalist om een ernstige misstand te onderzoeken, met een grote maatschappelijke relevantie. Een bijzonder doel dat vrijwel zeker niet via de gebruikelijke journalistieke methoden kan worden bereikt.

Journalisten doen hun werk normaliter met open vizier. Er zijn krantenredacties waar het woord 'undercover' zelden valt. Trouw is daar een van, naar ik vermoed omdat dit niet in de genen van de redactie past. De onderwerpen die er misschien voor in aanmerking komen, liggen zo mijlenver weg van de krant dat het nooit écht onderwerp van discussie op de redactie is.

Waarmee niet gezegd wil zijn, dat undercoverjournalistiek tot niets zou leiden. Er zijn mooie voorbeelden, zoals de Duitse schrijver en journalist Günter Wallraff in 1985 bewees met zijn boek 'Ik (Ali)', waarin hij misstanden beschreef die hij vermomd als Turkse gastarbeider meemaakte op de werkvloer in Duitsland.

Dat is het verschil met Transvaal. Zeegers legt geen misstanden bloot. Hij bevestigt het bekende beeld van wijken als deze en voegt details toe. Dan is undercoverjournalistiek minder aantrekkelijk.

'Ombudsman' behandelt vragen en opmerkingen over journalistieke kwesties.

ombudsman@trouw.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden