Toespraak

Journalisten als helden in de oorlog

Logo Trouw.Beeld Lodewijk Dros

Trouw-redacteur Lodewijk Dros hield vanavond een toespraak over de pers in de oorlog. Hieronder vindt u de tekst.

Geachte aanwezigen, Baarsjesgenoten, mijn naam is Lodewijk Dros, redacteur van de bijlage Letter&Geest van verzetskrant Trouw en bewoner van DeBaarsjes.

3 mei 2016. Gisteren. Dag van de persvrijheid.

Reporters without Borders presenteerde gisteren de internationale lijst waarop te zien is hoe goed, of hoe slecht het is gesteld met de vrijheid van journalistiek. In Nederland klinkt luid de roep dat je alles mag zeggen wat je wilt, handen af van de journalistiek!

Journalisten gaan hierin voorop, en ik zeg het mijn vakgenoten graag na, maar het maakt me ook wat ongemakkelijk. Ik liet mijn ogen gaan over de lange lijst. China en Iran: vreselijk. Geen journalist durft daar vrijuit te praten. Zou ik het durven? Zou ik het lef hebben om mijn mond open te doen in landen waar het ietsje beter gaat, maar nog altijd zo slecht als in Turkije of Marokko?

Als u naar de tv-serie 'De pen en het zwaard' kijkt, van de Nederlands-Turkse Fidan Ekiz, dan weet u wat ik bedoel. Zij portretteert de moderne helden van het vrije woord. Journalisten.


Wereldkaart persvrijheidBeeld Lodewijk Dros

Hoe zat het in de oorlog, die we vandaag herdenken? Waren de journalisten helden? Nou, nee. Nederland heeft zo'n 1300 illegale blaadjes gehad. Maar van de 2000 journalisten die Nederland toen telde, hebben er welgeteld 29 meegewerkt aan verzetskrantjes. De rest schikte zich zo'n beetje, verzette zich niet in geschrifte.

Wie waren dan de schrijvers van die stencilblaadjes waar we nog steeds de namen van kennen, van Vrij Nederland, Trouw en Het Parool? Dat waren geen journalisten, maar arbeiders, onderwijzers, huisvrouwen en dominees, een technicus als Frans Hofker van Vrij Nederland, of drogist Jacob Miedema en onderwijzer Jan Nauta die bij Trouw zaten.


Jacoba van Tongeren
Jongens waren het, net 20, 22, vooral protestantse jongens, en er was één vrouw die de boel bestierde: Jacoba van Tongeren. Ze was tweemaal zo oud en woonde hier pal achter, in de Antillenstraat. Ze was, zoals ze zelf in haar memoires schreef, 'hun leidster'.

Toen in 1944 de vraag naar goede informatie toenam, groeiden Vrij Nederland, het Parool en Trouw als kool. Vooral dankzij Van Tongeren, die een uitstekende manager en coach van 'de jongens' was. Nog voor het 's ochtends licht was, wandelde Jacoba van de Antillenstraat naar de Baffinstraat, waar de verzetskranten werden volgeschreven.

Luister naar wat ze erover schrijft in haar memoires.
Ik ga kijken in de Baffinstraat 3 in Amsterdam-West. Dat is een oude, wegens materiaalschaarste, sinds lang gesloten theemutsen- en lappenpoppenmakerij. De deuren zitten dichtgespijkerd en gegrendeld. De vensters hermetisch gesloten en verduisterd. Bij een kleine petroleumlamp, de enige verlichting in deze ruimte, hebben drie journalisten (VN, Trouw en Parool) de gehele nacht koortsachtig gewerkt aan hun copy - eendrachtig tezamen.
Als hun werk is gedaan, gaan ze elk met hun copy naar hun krant, maar geven een doorslag af voor de Baffinstraat 25. Daar worden de doorslagen in stencil getikt, de stencilmachines in gereedheid gebracht, de sorteertafels uitgezet en dan is het stencilen en er een krant van maken.
Om kwart voor 8 moet alles opgeruimd zijn, de machines 'verduisterd' en is elk spoor van bedrijvigheid uitgewist.
's Ochtend werden de kranten, stenciltjes eigenlijk, over de wijken verspreid.

Jacoba van TongerenBeeld Lodewijk Dros
Logo Trouw.Beeld Lodewijk Dros

We hebben zojuist iets gezien over Vrij Nederland, dat een bescheiden oplage bereikte. Trouw, voortgekomen uit Vrij Nederland, werd gemaakt door gereformeerden, strenge protestanten dus, en dat blad groeide uit tot het grootste en meest gelezen verzetsblad, ook populair onder katholieken en humanisten.

Aan het eind van de oorlog had Trouw een oplage van 450.000, dat is zelfs meer dan vandaag het geval is. Een groot succes. En dus ook een grote bedreiging voor de propaganda van de bezetter; Trouw won aan gezag en de Sicherheits¬dienst besloot het netwerk achter dit 'Hetzschrift' op te rollen. Eind 1943 werd de verspreiderstop in Amsterdam opgepakt. Honderden verzetsmensen van de Trouwgroep zijn opgepakt, zo'n 130 kregen de doodstraf.

Dat brengt me van de Baffinstraat naar de Bestevaerstraat, waar Jan Nauta, de gereformeerde hoofd¬onderwijzer van de Admiraal de Ruyterschool, niet alleen onderduikers hielp, maar ook meedeed aan het verspreiden van Trouw. Hij kende de risico's, medewerkers van Trouw waren immers in de ogen van de Duitse bezetter terroristen. Jan werd opgepakt, op 4 mei 1944, hij was gisteren jarig, en net vader geworden.

Herdenken
Met 22 andere verspreiders van Trouw kreeg hij in de zomer van 1944 in Vught de kogel.

Dat is driekwart eeuw geleden, en dus geschiedenis die bijna niemand meer zelf heeft meegemaakt. Nog even en de laatste getuige is overleden. Toch hoop ik dat we blijven herdenken. Al was het maar omdat de geschiedenis ons veel leert. Toen ik de honderden pagina's van het boek 'De ondergrondse pers 1940-1945' las, vielen me twee dingen op.

Ten eerste: Dat Jacoba van Tongeren, die leidster was van 140 verzetsstrijders, duizenden onderduikers het leven heeft gered en ervoor heeft gezorgd dat Vrij Nederland, het Parool en Trouw zo sterk konden worden - haar naam komt welgeteld nul maal voor. Verzet was mannenwerk; pas nu we zelf veranderen, valt ons de blinde vlek op. We hebben nog veel te leren over de rol van vrouwen in het verzet.
De andere verrassing, een schok van herkenning eigenlijk, was de toelichting die de makers van Trouw op hun doodvonnis kregen. Ze hadden, dat zal u niet verbazen, illegaal verzet gepleegd, maar ze hadden ook een ander misdrijf begaan.


Trouw tot in den dood.Beeld Lodewijk Dros
Karikatuur van Hitler.Beeld Lodewijk Dros

Cartoons
De SS publiceerde in Duitsgezinde kranten dat Trouw 'zeer onbehoorlijke caricaturen bevatte, die den Führer van het Groot-Duitsche Rijk en zijn soldaten moeten beleedigen'. Het waren dus ook cartoons die hun fataal zijn geworden, want fascistische heersers houden niet van spotprenten. Dat is akelig actueel; in veel landen die onderaan de persvrijheidranglijst bungelen zitten heersers die zich snel beledigd voelen - de Poetins en Erdogans van deze wereld.

In 1944 maakten de 23 van Trouw zich schuldig aan het verspreiden van kwetsende karikaturen. Nazi's schoten hen dood, zoals afgelopen jaar moslimextremisten mijn collega's van Charlie Hebdo afslachtten.


Vandaag noemen we de namen van de doden - dat is Dodenherdenking. Als journalist buig ik dan voor mensen als Jan Nauta en Jacob Miedema, mannen en vrouwen dankzij wie Nederland op de ranglijst van persvrijheid de absolute top heeft bereikt. Als we durven te herdenken, dan doen we dat staande op hun schouders. Maar ook met een verplichting: dat we niet alleen hun namen noemen, maar ook dat we ons laten inspireren door hun inzet.

Herdenkingsmonument ColumbuspleinBeeld Lodewijk Dros
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden