Joop Keesmaat en de kunst om de ambitie te ontlopen 'topacteur' te worden.

Toneelspeler Joop Keesmaat werd deze week 63 jaar. Vanavondvindt bij het Ro-theater de première plaats van 'Hersenschimmen'naar de befaamde roman van J. Bernlef. Daarin speelt Keesmaat dehoofdrol van Maarten Klein, die na zijn pensionering terecht komtin de beangstigende wereld van Alzheimer. Met deze rol neemt hijafscheid van het toneel.

Ook voor regisseur Guy Cassiers is dit het afscheid van hetRo: hij vertrekt naar Het Toneelhuis in Antwerpen. Met name bijhet Ro viel het fraai ambachtelijke spelen van Keesmaat op, onderandere in 'Angels in America', 'De Wespenfabriek', 'Op zoeknaar de verloren tijd', naar Proust, en de schitterendevertelvoorstelling 'Gilgamesj, hij die alles gezien heeft' in deregie van Peter Sonneveld. Een acteur ziet terug op 43 jaartoneelspelen.

Als veertienjarige zat Joop Keesmaat op ballet, in Rotterdam.Ook zong hij graag. Maar tussen danser, zanger of acteur, kooshij voor toneelspeler. “Dansen kun je maar een deel van je leven,zingen ook, maar acteren kun je tot je dood gaat.“

Toch gaat hij nu met prepensioen, dankzij de regelingen dieer in zijn vak zijn gekomen. “Ik zal nog wel eens wat kleinedingen doen, maar niet meer die grote producties met al hetgereis in de bus. Lekker de krant lezen, al doe ik er drie uurover, en in bouwputten kijken, wat oude mannetjes doen“.

Keesmaat volgde de toneelschool van Arnhem. Zijn vader vondAmsterdam een te gevaarlijke stad. In Arnhem had hij een kamertjemet, inbegrepen bij de huur, elke ochtend twee boterhammen. Toenhij twintig was (de opleiding duurde toen nog drie en geen vierjaar), kon hij bij Toneelgroep Theater terecht, ook in Arnhem.

“Artistiek leider Rob de Vries was juist naar Rotterdamvertrokken, en het was er een behoorlijke puinhoop. Ben Groenier,de directeur van de toneelschool, nam toen de zaken waar. Ikkreeg ook een uitnodiging om bij de Haagse Comedie te komenwerken, en dat was in die tijd een grote eer. Groenier vond datik beslist naar Den Haag moest gaan, maar ik hield vast aan deuitnodiging van Theater. De keurige heren en dames met hun blauwekapsels trokken me absoluut niet, en bovendien had mijn vriendjevan destijds ook een engagement bij Theater“.

De eerste jaren bevielen. Spanningen ontstonden toen HansCroiset en Liesje Hoomans de directie gingen voeren. Een groepjejonge acteurs, versterkt met de ouwe rot Jan Apon, wilde dedemocratisering aan de orde stellen: het was de tweede helft vande jaren zestig. Hij herinnert zich een 'Troïlus enCressida'-enscenering. “Wereldvreemds. Ik heb toen vaak gedacht:wat sta ik hier te doen?“

In 1970 verhuisde hij naar Eindhoven om zich aan te sluitenbij het gezelschap Proloog. “Ik heb daar twintig jaar gewoond.Het is de meest bevredigende periode uit mijn toneelcarrière.Persoonlijke hartstochten vielen samen met je werk. Veelcollega's uit die tijd dachten daar anders over en gebruikten hetbegrip 'vormingstheater' volkomen ten onrechte op eendenigrerende manier. Natuurlijk, we speelden minder genuanceerd,en de vormgeving was de laatste schakel in het werkproces datdoor de vergadering van medewerkers werd vastgesteld. Maar deheldere betooglijn was essentieel voor ons: het ging om hetpolitieke debat.“

Wekelijks hielden ze plenaire vergaderingen. Hartstochtelijkbeleefden ze hun vrijheid, terwijl ze ook gedisciplineerd waren.De acteur was de criticus van zijn tekst. Er was toen hetKultureel Front van progressieve groepen.

“Het Werkteater viel daar net buiten: dat waren voor onspolitieke onbenullen, die wel mooi speelden maar geen analysehadden. In triomftocht brachten we onze kostuums naar devoddenboer; hetzelfde met de belichting. Ja, we hadden toen welwat botte, radicale standpunten.“

Proloog belandde later in een groot intern politiek conflict,dat door huwelijken en vriendschappen heen liep. “Dat wasvreselijk, veroorzaakte trauma's en verzwakte uiteindelijk hetgezelschap. Onder het mom van bezuinigingen hief ministerBrinkman in 1983 Proloog op.“

Bij de opheffing kregen de spelers een vrij rianteoverbruggingsregeling. Keesmaat ging veel tijd steken in de 'RozeDriehoek', een 'flikkeraksiegroep' in Eindhoven, die een radicalekoers voer tegen de omzichtigheid van het COC. “Leuk: intravestie elkaar staan strelen op de markt, en bekogeld wordenmet tomaten.“

Later werkte hij tien jaar freelance. Weer bij Theater metSiem Vroom in 'Bent' van Martin Sherman over twee homo's in hetconcentratiekamp Dachau. En als de jonge Minne in 'Suiker' vanHugo Claus in een fabriek in Tilburg, onder regie van JochemRooyaards. “Als de voorstelling om acht uur begon, moest ik ineen emmer pissen. Ik stond dus om half zeven liters water tedrinken, en als de voorstelling niet precies om acht uur begon,maar vijf minuten later, stond m'n blaas echt op springen.“

Jos Thie, die samen met Antoine Uitdehaag het gezelschap inRotterdam leidde, vroeg hem voor een gastrol. Dat werd eenaanbieding voor twee jaar, en zo keerde hij terug in zijngeboortestad. Bij het Ro maakte hij heel wat wisselingen vanartistiek leiderschap mee: Peter de Baan, vervolgens De Baan enKoos Terpstra samen, toen weer ruzie en vertrek, de laatste achtjaar onder regisseurschap van Guy Cassiers.

“Door mijn verleden bij Proloog was ik natuurlijk zo'n twintigjaar uit het zicht. Bij het Ro kreeg ik weer belangstelling vooroude teksten. Ik heb altijd tegen repeteren opgezien. De laatstejaren veranderde dat. Mijn eeuwige gevoel: 'ik durf het niet, ikkan het niet' - dat heb ik bij Guy en Peter (Sonneveld) niet. Datik weinig film heb gedaan, komt omdat ik van auditie doen in mijnbroek schijt. Ik hou van regisseurs die een plan hebben, eenvisie op het stuk, maar die ook, zoals Guy, hun eigen dingenonderuit durven halen.“

Ambitie om een 'topacteur' te worden had hij nooit. “'Zondertoneel zou ik niet kunnen bestaan' is voor mij taal van eenandere planeet. Ik ben een atheïst, maar als ik me zou moetenverantwoorden voor mijn leven, zou ik zeggen dat ik altijd aardigben geweest voor mijn medemensen. Meer hoeft een mens niet tepresteren, vind ik.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden