Joodse veteranen uit de Eerste Wereldoorlog ontkwamen niet aan deportatie naar Auschwitz

Het klinkt misschien gek, maar bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog meldden Joodse mannen in Duitsland zich enthousiast aan om dienst te nemen. Tenminste honderdduizend trokken het uniform aan, schrijft het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW). Nu het honderd jaar na 1914 is, verschijnen er volop publicaties over de Grote Oorlog. Het NIW zoomt in op de lotgevallen van Joodse burgers en militairen. Toen in augustus 1914 de kanonnen begonnen te bulderen, leden de Joden in Oost-Europa daar direct onder, want het Russische front lag in hun achtertuinen. Tegelijkertijd vochten Joden mee in de loopgraven. Dat zij in het Duitse leger dienst namen, lijkt verwonderlijk, omdat het klimaat al duidelijk antisemitisch was. Maar juist dáárom, schrijft NIW namen Joden dienst: zij wilden, in reactie op het antisemitisme, juist blijk geven van patriottisme.

In oktober 1916 liet de generale staf van het Duitse leger uitzoeken hoeveel Joden er aan het front vochten en hoeveel in de achterhoede. Toen bleek dat 80 procent van hen aan het front streed, werden onjuiste cijfers verspreid die het beeld opriepen van de Jood als lafaard.

Na de oorlog werden de Joden geassocieerd met de smadelijke nederlaag en konden meer dan dertigduizend dapperheidsonderscheidingen voor Joodse soldaten niet verhinderen dat het antisemitisme alleen maar sterker werd. Joodse veteranen uit de Eerste Wereldoorlog ontkwamen later niet aan deportatie naar Auschwitz. Een soldaat die bij Verdun ernstig gewond was geraakt, pleegde op weg naar een concentratiekamp zelfmoord.

Het internationale katholieke weekblad The Tablet belicht de rol van schrijvers in oorlogstijd. Zijn zij te midden van alle schermutselingen verslaggever of duider? Zijn zij patriot of luis in de pels? En als de schrijver ook nog katholiek is - moet hij of zij de katholieke leer dan volop uitdragen in leven en werk? The Tablet voert drie bekende katholieke schrijvers uit het begin van de twintigste eeuw ten tonele: G.K. Chesterton, Hilaire Belloc en Maurice Baring. Zij waren in augustus 1914 alledrie begin veertig. Hun eerste reactie op het uitbreken van de oorlog was dienst nemen.

De zwaarlijvige Chesterton werd ingedeeld als reservist en ging meeschrijven aan propagandamateriaal. Baring werd assistent van een bevriende luchtmachtofficier. Belloc bood zich aan bij het ministerie van oorlog - dat geen taak voor hem kon verzinnen. Maar een nieuw opgericht tijdschrift wilde graag stukken van hem plaatsen en Belloc groeide uit tot een gezaghebbend commentator. Maar volgens sommigen was hij te optimistisch over de Britse successen en de Duitse verliezen. Bij wijze van parodie publiceerde iemand een boekje dat Belloc geschreven zou hebben. De titel: 'Wat ik van de oorlog weet', en elke pagina was leeg.

Voor zowel Chesterton als Belloc was de Eerste Wereldoorlog niet een politiek conflict. Het was een religieuze strijd, een botsing van beschavingen. Aan de goede kant stonden het katholieke Groot-Brittannië en Frankrijk, aan de verkeerde kant het barbaarse Pruisen.

En hoe zijn de omstandigheden in Europa nu, 100 jaar na de Grote Oorlog? Columnist Frank van den Heuvel refereert in het Katholiek Nieuwsblad aan 'veel boeken en tijdschriften' die zeggen dat 2014 vergelijkbaar is met 1914. "Weer staan culturen tegenover elkaar en worden landen en mensen gedreven door lastige omstandigheden."

Na de Eerste Wereldoorlog werden vier keizerrijken opgeknipt in kleinere landen. Zoiets zou nu kunnen gebeuren met de Europese Unie. Van den Heuvel: "Een somber beeld? Ik weet het niet. Honderd jaar geleden maakten we die opsplitsing in loopgraven. Nu gebruiken we verkiezingen en referenda. Dat is winst, bereikt in honderd jaar beschaving."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden