Joodse therapeuten dumpen Hellinger

Workshop familie-opstellingen volgens de methode-Hellinger. (Jörgen Caris, Trouw)

Joodse therapeuten keren zich tegen Bert Hellinger. De bedenker van de populaire 'familieopstellingen' laat aanhangers een soort Hitler-groet brengen.

Voor 35 Joodse therapeuten die gebruikmaken van de zogeheten familieopstellingen-methode is de maat vol. Ze hebben een verklaring opgesteld waarin ze afstand nemen van hun inspirator: de Duitser Bert Hellinger.

Zes van de ondertekenaars zijn Nederlander. Na Hellinger jarenlang te hebben gevolgd, stellen ze nu dat er bij hem „een consistente tendens is om vormen van groepsmanipulatie te gebruiken die bekend zijn van sektarische en religieuze groepen en uit totalitaire en fascistische organisaties en regimes”.

Kern van de familieopstellingen-methode is een soort rollenspel. Wie traumatische of anderszins nare ervaringen heeft opgelopen in bijvoorbeeld zijn gezin, stelt in een therapeutische setting willekeurig gekozen plaatsvervangers op voor zijn vader, moeder en andere relevante familieleden.

Dan gebeurt er een wonder, willen Hellinger-therapeuten hun publiek doen geloven: de spelers zeggen niet zomaar wat, maar brengen werkelijke gevoelens en verborgen motieven naar boven van degenen die zij vertegenwoordigen. Ze putten zonder dat ze het doorhebben uit informatie uit een andere, mysterieuze werkelijkheid. Hellinger heeft het over ’het wetende veld’ en past dit gegeven ook toe op getraumatiseerden in ander verband, zoals op de werkvloer en in oorlogshandelingen. In dit kortdurende ’spel’ wordt een probleem geanalyseerd en symbolisch opgelost.

In Nederland zijn enkele honderden ’familieopstellers’ actief, die per jaar vele duizenden klanten hebben. In de door Trouw opgestelde Spirituele Toptien wordt de aanpak van Hellinger onder ’alternatieve therapieën’ geschaard.

Er is al jaren kritiek op Hellinger, en al eerder hebben gebruikers van diens methode afstand genomen van de geestelijk vader.

De druppel die bij de Joodse therapeuten de emmer deed overlopen, viel vorig jaar tijdens een congres in Mexico. Met gemengde gevoelens hadden ze desgevraagd al vaker meegedaan met het collectief schreeuwen van leuzen als Yes to the mother! Yes to the Father! Ze gingen ermee door zelfs toen dat moest gebeuren met gebalde vuisten en een arm recht naar voren gestrekt. Maar in Mexico moest het opeens met uitgestrekte hand, en dat ging hen te ver.

„Deze gebaren zijn vrijwel identiek aan de Hitlergroet”, stellen de 35 die zich nu publiekelijk van Hellinger distantiëren. „Wij geloven dat hiermee een grens wordt overschreden. We hopen en raden aan dat collega-opstellers ze niet zullen gebruiken.”

De 35 therapeuten verklaren „dat de tijd voorbij is dat het nog langer passend is om zich geruisloos los te maken van Bert Hellinger en zijn vrouw Marie-Sophie, iets wat velen van ons al een tijd geleden gedaan hebben. Wij zijn van mening dat deze openlijke verklaring een passende reactie is op recente ontwikkelingen in het werk van de Hellingers.”

Al eerder heeft Hellinger zijn pro-nazi-kant laten zien. Vijf jaar geleden zei hij over de Tweede Wereldoorlog: „Voor mij is het zonneklaar dat onze soldaten helden waren. Wat zij in de oorlog aan heldenmoed bewezen, met hun laatste inzet in vaak hopeloze situaties, is onovertroffen. Het demoniseren van dit alles maakt onze generatie zwakker, terwijl van hen een heel bijzondere energie uitgaat.”

Ook wilde Hellinger speciaal Hitlers voormalige Reichskanzlei in het Duitse Berchtesgaden huren voor het geven van trainingen. In zijn boek ’Gottesgedanken’ uit 2004 richtte Hellinger zich rechtstreeks tot Adolf Hitler. „Velen noemen je een onmens, alsof er ooit iemand is geweest die men zo noemen mag. Wanneer ik jou waardeer, waardeer ik ook mijzelf. Wanneer ik jou verafschuw, verafschuw ik ook mezelf. Mag ik je dan liefhebben? Moet ik je misschien liefhebben omdat ik anders ook mezelf niet liefhebben kan? Als ik beken dat jij een mens was net als ik, zie ik iets wat zowel jouw als mijn oorzaak is – en ons einde.”

Het lijkt erop dat Hellinger en zijn vrouw steeds verder radicaliseren. Bij verschillende gelegenheden stond Hellinger toe dat zijn vrouw hem voor grote groepen mensen als ’profeet’ benoemde. Daarnaast claimen beiden dat de inzichten van Hellinger hem direct door een onbekende hogere bron of kracht worden gegeven. De 35 therapeuten: „Wij verklaren hierbij dat wij Bert Hellinger niet willen accepteren in de rol van profeet en als spreekbuis van hogere krachten. Hiermee plaatst hij zichzelf in een onaantastbare positie waarbij feedback onnodig en irrelevant zijn geworden.”

Hellingers systeem werkt vanuit een ingebakken sympathie voor daders – of het nou nazi’s of verkrachters zijn. Met hun slachtoffers heeft Hellinger weinig geduld. Dat bleek al langer uit de manier waarop hij incestslachtoffers bejegende. Incest is volgens hem vaak ’een poging tot liefde, een poging om het evenwicht in een gezin te herstellen’.

Hij leert kinderen dat ze als slachtoffer van incest gepoogd hebben iets goeds te doen, ook al liep het verkeerd. „De oplossing is eerlijk te zeggen: ’Papa, ik heb het gedaan voor mama’. ’Mama, ik stem erin toe dit voor jou te doen’.” Het slachtoffer moet van hem buigen voor de persoon die de rol van de dader speelt. Alleen dat zou heilzaam zijn, want dan voegt het slachtoffer zich in de hiërarchische orde van het gezin.

De Joodse therapeuten proefden in Mexico ook hoe pijnlijk deze aanpak kan zijn. Hellinger gebood de deelnemers te buigen voor de nazi’s. „Wij protesteren met kracht tegen zulk respectloos gedrag. Deze acties zijn voor ons buitengewoon pijnlijk en beledigend. Wij protesteren tegen het gebruik van stereotypen over Joden, en over elke andere groep mensen. Wij willen niet dat de overlevenden van Joodse families moeten buigen voor de moordenaars van hun verwanten.” Ze noemen Hellingers behandeling van getraumatiseerden ’re-traumatiserend’.

De Joodse therapeuten keren zich tegen de ’dogmatische en simplistische manieren waarop de Hellingers zich op de dynamiek tussen dader en slachtoffer richten’. Hiermee lijken ze de bijl aan de wortel van Hellingers familieopstellingen te leggen. „Het verschil in de positie tussen dader en slachtoffer mag niet worden verminderd of ontkend”, stellen ze. „Dat geldt zowel voor de dynamiek binnen familiestructuren als het gaat om geweld en incest, alsook bij collectieve conflicten tussen grote groepen en landen.”

Daan van Kampenhout, een van de Nederlandse ondertekenaars die ooit een boek over zijn correspondentie met zijn leraar Hellinger schreef, hoopt familieopstellingen te kunnen redden door alleen de geestelijk vader eruit weg te snijden. Hij gelooft dat Hellinger alleen ’een sausje’ is. „Als je dat Duitse sausje eraf haalt blijft er een prachtige methodiek over.”

Nederlandse therapeuten reageren wisselend op de open brief. Luuc Christiaanse uit Amstelveen wees enkele jaren geleden een andere kritische brief (zie kader) al af als een ’opportunistische overlevingsreactie, voortkomend uit angst om geïdentificeerd te worden met de door de pers ’onbegrepen’ Hellinger’.

Ook nu blijft Christiaanse Hellingers methode trouw. „Dat zie ik los van zijn persoon. Ik ben er niet bij geweest als hij zogenaamd foute dingen deed of zei, zoals de verklaring stelt. En als het allemaal klopt, dan nog ken ik de context waarin dit speelde niet. Zelf heb ik hem ook wel eens shockerende dingen horen zeggen. Maar als ik zijn opmerkingen liet bezinken, dan dacht ik later ’dat was toch zo gek nog niet’.”

Therapeut en psycholoog Jaap Hollander heeft, zegt hij, de laatste twee jaar steeds vaker verontrustende dingen over de grondlegger van familieopstellingen gehoord. Hij spreekt van ’goeroe-neigingen’.

In zijn instituut IEP is deze methode inmiddels geschrapt. „Het lijkt me vreselijk voor degenen die er veel in hebben geïnvesteerd te moeten zien hoe hun inspirator zo verschrikkelijk uit de bocht vliegt.”

Het spirituele tijdschrift Onkruid heeft Hellinger op een internetlijst staan met ’inspirerende mensen van wereldformaat’.

Die lijst is oud, reageert hoofdredacteur Frank Meurs. „We zullen een eigen onderzoek instellen. Mocht hij werkelijk de Hitlergroet hebben gebracht, dan zal hij in Onkruid geen positieve aandacht meer krijgen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden