Joodse Surinamers gaan op liberale toer

Joods Suriname zit in de problemen, want de gemeenschap is te klein geworden. De oplossing lijkt gevonden: van orthodox wordt de gemeente liberaal. Dat moet nieuwe leden opleveren en, wie weet, een rabbijn. Liever vrijzinnig met toekomst, dan orthodox blijven op een doodlopende weg.

De kogel is door de sjoel: joods Suriname verandert de signatuur van orthodox naar liberaal. ,,We doen het om te overleven”, zegt Jules Donk, vicevoorzitter van het synagogebestuur.

Er is lang over gediscussieerd, maar het besluit om meer aanpassingen aan de moderne tijd toe te staan is unaniem genomen. ,,In de praktijk zal er eerst weinig veranderen”, denkt Donk. En dan weifelend: ,,Misschien toch ook weer wel, ik weet het eigenlijk niet.”

Over een paar weken komt kennis uit Nederland: rabbijn Ruben BarEphraïm van de liberaaljoodse gemeente uit Den Haag. ,,Hij moet ons in het hele proces begeleiden.”

Jules Donk (46) is zoon van een joodse moeder en een nietjoodse vader. Als geboren en getogen Surinamer spreekt hij uiteraard vloeiend Nederlands. Hij werkt in 'Bloemisterij Abrahams' en heeft daarnaast een importen groothandelsbedrijf 'in kleine handgereedschappen en verfmaterialen zoals kwasten'. Donk is een uiterst bescheiden man, zonder enige behoefte aan opsmuk in zijn verhaal. Het is zíjn generatie die in het streven naar overleven de fakkel moet overnemen, want de oude garde sterft uit.

De bloemist valt als woordvoerder in voor de bejaarde bestuursvoorzitter René Fernandes, eigenaar van een van de grootste ondernemingen van het land, die onlangs ernstig ziek naar een ziekenhuis in Nederland is overgebracht. ,,Tot overmaat van ramp is laatst ook dokter Alexander Bueno de Mesquita overleden”, zegt Donk. ,,Hij was onze moheel (besnijder), nu moeten we iemand anders opleiden.” De joodse gemeente verkeert in moeilijkheden. Dus moet ze iets verzinnen. De oplossing: word liberaal. Donk:

,,Ooit waren we de grootste blanke bevolkingsgroep in het land, nu zijn we nog maar een heel kleine gemeente van bij elkaar amper tweehonderd leden. Slechts een kwart doet er nog wat aan en nauwelijks twintig leden kun je actief noemen.”

Vanwege de slechte Surinaamse economie vertrokken veel joden de afgelopen eeuw uit Suriname. ,,De groep is nu te klein geworden voor het vinden van een joodse partner. Het grote aantal gemengde huwelijken is een bedreiging voor het voortbestaan van de gemeente”, zegt Donk.

De laatste choepa (joodse bruiloft) in Suriname kan hij zich, ook na lang nadenken, niet meer voor de geest halen.,,Het grootste gedeelte van de joodse mannen trouwt een nietjoodse vrouw. Ze pakken gewoon wat voor het grijpen is.” En zonder gêne: ,,Er lopen hier in Suriname heel wat van die halve joodjes rond: ze zijn halachisch niet joods.” Zoals Donks eigen echtgenote. ,,Haar vader is joods, haar moeder niet. Maar binnenkort gaat ze uitkomen, dat kan makkelijker nu we een liberale gemeente worden.”

,,We hopen”, zegt Donk, ,,met liturgische aanpassingen en een vrijzinniger theologie op wat aanwas van leden. Ik zeg maar zo: liever liberaal worden met toekomst, dan orthodox blijven op een doodlopende weg.”

De liberale signatuur zou mogelijk zelfs weer uitzicht geven op een eigen rabbijn. Kijk, zegt Donk met een vragende blik, ,,dacht je dat hier tot voor kort een orthodoxe rabbijn wilde komen? Welnee! Die zou veel te veel moeite hebben met de bestaande gang van zaken. In naam waren we orthodox, maar in feite leefden we al naar liberale maatstaven. Je kunt hier weliswaar wat koosjere spullen kopen en vegetariër worden, maar de meesten van ons leven kosher style: ze eten niet koosjer, maar vermijden wat triffa (onrein) is.”

Donk zelf werkt ook gewoon op sabbat:,,In een bloemenzaak moet je het natuurlijk van de zaterdag hebben!” Twee keer per maand is er op vrijdagavond een dienst, twee keer op zaterdagmorgen. ,,Op vrijdag hebben de mensen blijkbaar meer tijd dan op zaterdag, dan hebben we meestal geen minjan (minimum van tien aanwezigen).”

In het liberale jodendom hebben mannen en vrouwen gelijke rechten. Voor minjan tellen steeds vaker vrouwen mee in de strijd tegen het slinkende sjoelbezoek. ,,We staan nog aan het prille begin”, zegt Donk, die hoopt dat alles nu beter wordt.

Suriname bezit fraaie joodse monumenten, zoals twee synagogen, historische begraafplaatsen en de 'Jodensavanne': de unieke resten van een grote 18deeeuwse plantagenederzetting in het oerwoud, vijftig kilometer buiten Paramaribo.

,,Die lasten konden we niet meer dragen. De PortugeesIsraëlitische synagoge 'Sedek Ve Shalom' ('Rechtvaardigheid en Vrede') uit 1736 hebben we verhuurd – er huist nu een computerzaak met internetcafé – en de inventaris is uitgeleend aan het Israël Museum in Jeruzalem. Door de huurinkomsten kunnen we nu net de Hoogduitse synagoge uit 1833, nog niet zo lang geleden gerestaureerd met gelden van de EU, en de overige terreinen handhaven.”

De synagoge is bijzonder vanwege de fraaie architectuur en het opmerkelijke interieur: wit zand op de vloer doet denken aan de Exodus, terwijl naast de Heilige Arke een prototype van een protestantse preekstoel staat.

In de sjammes (kosterij) naast de synagoge bereidt Donks tante en medebestuurslid Lily Duym een begrafenis voor. Ze houdt iets wits omhoog en vraagt: ,,Jules, zullen we in dit zakje wat zand uit Israël doen?” Het zakje gaat mee in de kist – zo wordt de overledene symbolisch begraven in de aarde van Israël. ,,Een heel oud gebruik en goede gebruiken veranderen we hier niet”, zegt Donk, die zelf nooit in Israël geweest. ,,Ik wel een paar keer”, zegt tante Lily.

Naast de sjoel aan de Keizerstraat staat een imposante moskee. Nergens ter wereld staan synagoge en moskee zó dicht bij elkaar.

,,Met onze islamitische buren hebben we nooit problemen. Twee jaar geleden heeft een bestuurslid van de moskee een zware kraan aan ons uitgeleend, toen bij een enorme operatie een groot aantal historische grafstenen van een lang geleden geruimde sefardischebegraafplaats naar dit terrein werd overgebracht.”

Donk glimlacht. ,,Ik zeg maar zo: beter een goede buur dan een verre vriend.” Voor aanslagen is de joodse gemeenschap niet beducht. Duidelijk voorzichtiger formulerend: ,,Natuurlijk is er hier bij de synagoge continu bewaking tegen dieven en zo, maar dat heeft elk zichzelf respecterend bedrijf in Suriname.”

Met het aanstaande bezoek van rabFOTO'Sbi Ruben BarEphraïm ('Zijn achternaam weet ik niet', zegt Donk) ontstaat er weer een band met Nederland, die er lang niet is geweest.

,,We hebben ook het lidmaatschap aangevraagd van de 'World Union for Progressive Judaism'. Kijk, hier heb ik een email van de directeur in Jeruzalem, rabbi Joel Oseran. Met de overgang naar het liberale jodendom gaat er toch een nieuwe wereld voor ons open...”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden