Joodse rituelen / Het leven gaat altijd voor

Ongeacht samenleving, mores en tijdgeest, heeft het jodendom zijn eeuwenoude tradities altijd weten te behouden. Judaïca Sasja Martel schreef een boek over de rijke joodse rituelen rondom sterven en rouw, waarmee ook niet-joodse zielzorgers en hulpverleners hun voordeel kunnen doen.

Na het rouwbetoon voor prinses Diana en de vele stille tochten van de afgelopen jaren, liet dit najaar de massale rouw bij het overlijden van André Hazes opnieuw zien hoezeer mensen, gelovig of niet, behoefte houden aan rituelen.

,,Maar je ziet ook de leegte'', zegt Sasja Martel (50). ,,Wat delen deze mensen eigenlijk? Ze kunnen of willen niet omgaan met het eindige en halen dan ideeën uit de kast, bijvoorbeeld van een hemel -'André, hou je een plaatsje voor me vrij in de kroeg daarboven?'- waarin ze eigenlijk helemaal niet geloven. Soms zelfs durft bij een begrafenis niemand iets te zeggen en wordt daarvoor een buitenstaander ingehuurd.''

Het christendom is uitgehold, vindt Martel, judaïca en initiatiefneemster van het Joods Hospice Immanuel in Amsterdam (zie bericht hiernaast). ,,De kerken, vooral de protestantse, hebben hun rituelen, als fysieke uitdrukking van verdriet, rouw en troost, de deur uitgedaan en staan nu met lege handen.''

In haar boek 'Sterk als de dood' beschrijft Martel de rijke traditie van rituelen rondom sterven en rouw, verdriet en troost die in het jodendom ondanks de secularisatie en individualisering wél altijd bewaard is gebleven en waaraan de joodse gemeenschap zich kan vasthouden. Ex-priester en dichter Huub Oosterhuis is zo van haar boek onder de indruk, dat hij zich bij het lezen ervan ,,opnieuw (heeft) afgevraagd: Had ik als jood geboren willen zijn? (...) Wat een erfgoed - daar zou ik deel aan willen krijgen.''

Sinds haar studie theologie aan de Universiteit van Amsterdam, waar ze in 1983 afstudeerde op het rouwproces in de joodse traditie, houdt Martel zich met het onderwerp bezig. Eerst vooral met rouw, de laatste jaren ook met het sterven.

,,Ik werd in 2000 uitgenodigd op een multiculturele studiedag met artsen en verpleegkundigen in Dresden, om daar de joodse visie op sterven te belichten. De conferentie werd gehouden in een algemeen hospice. De rondleiding die ik er kreeg, raakte me tot in mijn tenen. Niet alleen mijn interesse voor het sterven werd daar gewekt, maar ook voor het hospice-wezen. De eeuwenoude joodse visie op sterven sluit namelijk naadloos aan op de essentie van een hospice. Elk mens heeft recht om te leven en volgens de joodse visie heeft een mens ook het recht om te sterven.''

Waarom boeit de joodse omgang met het levenseinde Martel zo? ,,Dat heeft te maken met de onderliggende concepten. Een visie op sterven en rouw, en dan vooral de joodse visie daarop, is in wezen een visie op het leven. Misschien meer dan het christendom is het jodendom gericht op het leven in déze wereld. Om dít leven gaat het, niet zozeer om een volgend leven. Wat er na dit leven gebeurt, zegt het jodendom, is louter hypothese en niet onze zorg. In alle joodse gebruiken en rituelen komt deze visie tot uiting: het leven heeft voorrang, zelfs bij het sterven.''

Totdat zeker is dat diens laatste uren zijn aangebroken, moet een stervende daarom ook alle ruimte krijgen om te leven. ,,Zolang iemand leeft, mag je aan het sterfbed niet over de dood spreken en zolang iemand ademt, niet over 'hij' of 'zij'. Zolang je 'jij' kunt zeggen, moet je dat ook doen. Iemand leeft of is dood, daar zit niets tussen. De joodse traditie maakt geen onderscheid tussen een levend gezond, levend ziek of levend stervend iemand. Daarom moet je ook altijd iemands leven redden, zelfs als iemand bijna dood in een brandend huis eigenlijk niet meer te redden is.''

Alleen in de laatste uren, vertelt Martel, moet de stervende alle ruimte worden gegeven om te gaan. ,,Daarvóór geldt: in leven houden en bidden voor het leven. Het gaat trouwens in de joodse traditie wel altijd om de kwaliteit van leven. Actieve euthanasie is vanwege de heiliging van het leven verboden. Pijn verminderen moet echter te allen tijde. Terminale sedatie is daarom volgens de joodse visie toegestaan, omdat het geen euthanasie is.''

Rond een joods sterfbed staat de stervende centraal. Dat betekent dat de omstanders niet zomaar kunnen beslissen diens hand vast te houden of het kussen eens lekker op te schudden. ,,Zij mogen niet hun eigen behoeften projecteren, het is aan de stervende om aan te geven of zij of hij wel of geen fysiek contact wil.''

Is de stervende overleden, dan wordt het lichaam zo snel mogelijk -met witte lakens- bedekt, ook het gezicht. Uit respect voor de overledene kijkt men niet meer naar hem. Dit komt voort uit de visie dat de mens naar lichaam en ziel Gods beeld en gelijkenis is. Naar een ontzield lichaam kijken is in zekere zin God beschamend. Mooi aankleden, opmaken en opbaren is uit den boze in de joodse traditie. De overledene wordt -nog steeds bedekt- met water ritueel gereinigd, krijgt voor rijk en arm eendere wit katoenen doodskleding aan, wordt in een eveneens voor iedereen eendere kist gelegd en zo snel mogelijk begraven. Alles uit respect voor de overledene.

Troosten en condoleren van de nabestaanden mag pas na de begrafenis: 'troost uw vriend niet, zolang zijn dode voor hem ligt' luidt een voorschrift uit de joodse traditie. Zolang de dode niet begraven is, zijn zowel de nabestaanden als de gemeenschap bezig met het respect voor de dode en niet met respect of troost voor de levenden. De rouwende familieleden zijn de dagen tot de begrafenis vrijgesteld van hun religieuze verplichtingen en houden zich uitsluitend bezig met de overledene en hun verdriet.

Maar direct na de teraardebestelling zijn het weer de levenden -de rouwende nabestaanden- die centraal staan. Dan begint het 'sjiwwe zitten' - de eerste week van rouw. Het huis stroomt vol, de gemeenschap zorgt letterlijk voor de nabestaanden, brengt eten, ontvangt gasten en houdt er de verplichte dagelijkse gebeden. Omdat zij nergens voor hoeven zorgen, kunnen de rouwenden hun verdriet de vrije loop laten. Ze geven zelf aan wat ze willen, mogen zich volstrekt asociaal gedragen en hoeven niet te praten tegen het bezoek. Vroeger droegen de rouwenden, vrouwen en mannen, ook een sluier voor het gezicht. Alleen als ze zelf behoefte hadden aan contact, tilden ze die op.

,,De godsvisie die hieronder schuilgaat is niet die van een God van geven en nemen, van belonen en straffen, maar van een God die het lijden niet wil en daarom meelijdt met ons. De joodse visie op de mens en op de rol van de gemeenschap is van deze godsvisie afgeleid, want de mens is beelddrager Gods.''

De visie van een God die met zijn volk meelijdt en solidair is, verklaart waarom in de joodse traditie de aandacht en troost voor de rouwenden het belangrijkst is. ,,Draait het in de christelijke traditie vooral om de overledene en is daarom de begrafenis het hoogtepunt, in het jodendom ligt het accent op de eerste week van rouw, waarin de gemeenschap de nabestaanden troost en verzorgt en helpt geleidelijk aan de draad van het gewone leven weer op te pakken. Langzaam maar zeker moeten zij hun plaats weer innemen in de gemeenschap. Maar ze blijven herkenbaar. In de synagoge zitten ze op een andere plaats dan gewoonlijk, en ze zeggen kaddiesj -een gebed voor het zielenheil van de overledenen. Eigenlijk gaat ook het kaddiesj over het leven en is het gebed bedoeld voor de nabestaanden, om weer verder te kunnen met hun leven.''

De nadruk op en het respect voor het leven: als er iets blijft hangen van de vele joodse rituelen en achterliggende concepten, die Martel in haar boek beschrijft, is het dat wel. ün de warme schoot van een zorgende en troostende gemeenschap.

Sasja Martel: Sterk als de dood. Sterven en rouw in joods perspectief. Eburon, Delft; ISBN 9059720407; 400 pg.; € 39,50. Speciale prijs tot 31/12: € 34,50, over te maken op rek.nr. 564782173 tnv. S. Martel in Amsterdam, ovm naam en adres van de aanvrager.
Het boek wordt officieel gepresenteerd op 11/12, 17.30u bij boekhandel Van Rossum, Beethovenstraat 32, Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden