Joodse onderduikers / Zo laf was Nederland niet

Waren de Nederlanders tijdens de Tweede Wereldoorlog dapper en heldhaftig? Het is niet in de mode om dat zo te zien. Toch gingen 5000 Israëlische Jad Vasjem-onderscheidingen, een kwart van het totaal, naar Nederlandse helden.

Aafje Laan was in dienst als hulp in de huishouding bij Dieuwke van Vliet in Hoorn. Die woonde samen met haar vriendin Aaf Dell, een weduwe, en verborg vanaf 1939 al vluchtelingen -met Aafje's medeweten.

Aafje was de hele dag thuis, terwijl Dieuwke en Aaf op een school werkten. Ze liep dus een groter risico dan haar werkgeefsters. Het gevaar werd nog groter toen de Duitsers een verdieping in het huis in beslag namen: officieel woonden er drie mensen in het huis, maar de Duitsers wisten niet dat er ook acht onderduikers waren. Aafje maakte eten klaar voor veel meer dan drie mensen en wist alle vragen van de Duitsers op een tactvolle, slimme manier te beantwoorden, zonder in details te treden.

In 1944 werd het hele huis door de Duitsers in beslag genomen en moesten bewoners en onderduikers een nieuw schuiladres zoeken. Dieuwke en Aafje werden gearresteerd en pas tegen het einde van de oorlog vrijgelaten. Terug in Hoorn bleken al hun bezittingen spoorloos. Dieuwke heeft verklaard dat ze zonder Aafje nooit opgewassen was geweest tegen de taak Joden te verbergen, en dat ze ook haar gevangenschap niet zou hebben overleefd. Op 5 november 1972 werd Aafje Laan door Jad-Vasjem erkend als Rechtvaardige onder de Volkeren.''

Het verhaal van Aafje Laan is maar één van de 2400 lemmata, en dan nog een korte, in het vuistdikke boekwerk 'Rechtvaardigen onder de volken'. Rechtvaardigen, dat is de licht ronkende term (uit de Talmoed afkomstig) waarmee het Jad-Vasjem-instituut in Jeruzalem, Israël, mensen eert die in de Tweede Wereldoorlog hun leven op het spel hebben gezet om Joden te redden. In ieder land verschijnt een boek waarin die mensen alfabetisch staan opgesomd, inclusief het (korte) verhaal van hun heldendaden. Het Nederlandse boek verscheen half april -een Engelstalige versie verscheen overigens al vorig jaar.

Tussen de oprichting in 1953 en eind 2002 heeft Jad-Vasjem wereldwijd 20000 mensen als 'Rechtvaardige' erkend. Bijna 5000 van hen waren Nederlander. Zij staan in het boek; wie na die datum onderscheiden is, staat er niet in. Maar, ook al omdat het werk van het instituut nog altijd verder gaat, er komen vervolgboeken.

Bijna 5000, is dat veel? Of is dat juist weinig? Na Polen is in Nederland het aantal mensen met een Jad-Vasjem-erkenning het grootst, dat wel. Maar de jodenvervolging heeft in Nederland ook onmiskenbaar veel slachtoffers tot gevolg gehad: een sterftepercentage van 74 procent, het hoogste in West-Europa. Ter vergelijking: in Frankrijk overleed 25 procent, in België 40 procent.

Van de ruim 57000 Joden die in mei 1945 nog in leven waren, vielen er bijna 16000 in de categorie 'onderduikers die het hebben overleefd' -door toedoen dus van, mag je aannemen, op z'n minst die bijna 5000 rechtvaardigen.

Nederland is in verwarring over z'n oorlogsgeschiedenis en is er alweer decennia niet erg trots op. In de jaren vijftig nog wel -toen bestond, om met Niod-directeur prof.dr. J.H. Blom te spreken, nog een beeld van het ,,dappere Nederland dat tegen de oppermachtige vijand weliswaar in moeilijkheden was geraakt, maar toch de rug gerecht had en in verzet en steun aan de vervolgden had geëxcelleerd''. Uit die tijd dateert het monument aan de Amsterdamse Weesperstraat, dat de Amsterdammers bedankt voor hun hulp aan de Joden met de woorden 'Beschermd door uw liefde'.

Sinds de jaren zestig wil dat er niet meer zo in. Blom: ,,Toen verscheen Pressers 'Ondergang', er was het Eichmann-proces en je had die serie De Bezetting. Het werd een beetje ordinair om nationalistisch te zijn; je moest groter denken, voor 'mensenrechten' zijn. Dat heeft de visie op de geschiedenis gewijzigd.'' Het hoge percentage Nederlandse Joden dat de bezetting niet overleefde stemt sindsdien tot schaamte.

Toen koningin Beatrix in 1995 tijdens een staatsbezoek aan Israël de Knesset toesprak, oogstte zij nog een staande ovatie toen ze zei: ,,De meesten van onze Joodse Nederlanders zijn afgevoerd naar concentratiekampen en vonden daar uiteindelijk de dood. Wij weten dat velen van onze landgenoten zich moedig -en soms met succes- hiertegen hebben verzet en dikwijls met gevaar voor eigen leven bedreigde medemensen hebben bijgestaan. Maar wij weten ook dat dit uitzonderingen waren en het Nederlandse volk de ondergang van zijn Joodse medeburgers niet heeft kunnen verhinderen.''

Premier Balkenende sprak vorige maand in Jeruzalem bij de heropening van Jad-Vasjem -het is vernieuwd en uitgebreid- en zei in grote lijnen hetzelfde als tien jaar eerder de koningin, deze keer zelfs inclusief getallen. ,,Een pikzwart hoofdstuk in de geschiedenis van ons land'', noemde Balkenende de jodenvervolging. ,,Zeker, er waren in ons land veel voorbeelden van moed, vriendschap en solidariteit. Maar ook van onverschilligheid. Van liefdeloosheid. En van verraad.''

Anders dan de koningin oogstte Balkenende nu geen applaus, maar kritiek uit Nederland: hij had excuus moeten maken -net als zijn Belgische collega Verhofstadt deed. Die bood in Israël zijn excuses aan voor de rol van collaborerende Belgische ambtenaren.

,,Er is een conjunctuur in de publieke visie op het verleden'', zegt Niod-directeur Blom, relativerend. ,,Het gaat om hetzelfde verleden, maar wat men eruit kiest en ermee doet wisselt zeer, in de loop der tijd en naar gelang de groep waartoe men hoort. Bij die publieke beelden en herinneringen hoort een zeker simplisme. Het verleden wordt tot iets eenduidigs en eenvoudigs teruggebracht: de houding van het Nederlandse volk.

Er hoort ook een sterk morele component bij, in karakterisering (goed of fout) en in opdracht (nooit meer!). Zo veelzijdig was de werkelijkheid tijdens de bezetting ook. Enerzijds een hoog percentage weggevoerden, anderzijds op behoorlijk grote schaal hulp aan Joden.''

Er is maar één persoon nodig om vele Joden te verraden, maar er is een heel aantal mensen nodig om één Jood te helpen onderduiken. Zij moesten daarvoor dingen doen die varieerden van riskant tot zeer gevaarlijk -al zijn ze na de oorlog niet tot 'het verzet' gerekend. Als er 28000 Joodse onderduikers waren (een recente schatting; van hen overleefden dus zo'n 16000 de oorlog) moeten er dus nog heel wat mensen zijn zonder Jad-Vasjem-erkenning.

Aan dat hoge percentage Nederlandse gedeporteerde Joden, en dus slachtoffers, wijden de redacteuren J. Michman en B.J. Flim in het boek een beschouwing die een hedendaagse mythe van collectieve lafheid of, ook niet vleiend, collectieve laksheid relativeert.

In Nederland regeerde een fanatiek nazi-bewind dat jodenvervolging prioriteit gaf -meer dan elders in Europa. De jodenvervolging begon hier ook al vroeg: in de zomer van 1942 al (ter vergelijking: in Denemarken begon het pas in de herfst van 1943. Bovendien waren daar maar 7500 Joden). Op dat moment was het verzet in Nederland nog onvoldoende georganiseerd.

Flim: ,,In mei 1943 was in Nederland al 56 procent van alle Joden gedeporteerd. Toen moest het verzet hier nog beginnen. De Duitsers in Nederland zijn het verzet een stap voor geweest.'' De straf op het helpen van Joden was in Nederland bovendien streng (marteling, concentratiekamp), zij het niet zo streng als in Oost-Europa (doodstraf), maar wel strenger dan in België of Frankrijk.

Bovendien woonden de Nederlandse Joden vooral in de Randstad, terwijl de onderduikadressen vooral op het platteland waren, en het enige vervoer, de trein, streng door de Duitsers werd gecontroleerd; een belangrijk verschil met Frankrijk, waar Joden veel verspreider woonden. Zo komt het dat in Nederland veel beschikbare onderduikadressen in de praktijk niet zijn gebruikt.

Rechtvaardigen onder de volken, Nederlanders met een Yad Vashem-onderscheiding voor hulp aan Joden, L.J.Veen/Niod, ISBN 90 204 0278 1. Prijs tot 1 juni 69,90 euro, daarna 79,90.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden