naschrift

Joodse Gretel Bergmann kon Olympisch goud winnen, dat strookte niet met de plannen van Hitler

Gretel Bergmann (1914-2017) gold als een van 's werelds beste hoogspringsters.Beeld RV

Ze noemde zichzelf 'de grote Joodse hoop'. In haar ambitie om voor het oog van de wereld te tonen hoe goed Joden kunnen zijn, werd ze een politieke speelbal van de nazi's. Het vervalste bewijs dat Joden gelijk werden behandeld.

Gretel Bergmann gold als een van 's werelds beste hoogspringsters, als een favoriet voor olympisch goud tijdens de Spelen van 1936 in Berlijn. Dat strookte niet met de plannen van Adolf Hitler, die sport in het algemeen en de Spelen in het bijzonder gebruikte om zijn nationaal-socialistische ideologie uit te dragen. 

Bergmann had in 1933 ervaren wat voor haar als Joodse de consequenties van die politiek waren. Het lidmaatschap van de sportclub was haar ontnomen en ze mocht niet studeren. Ze emigreerde als negentienjarige naar Groot-Brittannië, waar ze in 1934 Brits kampioene werd.

Die titel werd nauwelijks gevierd. Haar vader bracht de boodschap dat ze op bevel van de nazi's en onder bedreiging van haar familie terug moest naar Duitsland. In de nationale selectie kreeg ze dezelfde faciliteiten als alle andere leden. Een maand voor de Spelen sprong ze met 1.60 meter een Duits record en was ze favoriet voor olympisch goud.

Woede

Haar ambitie werd gevoed door woede ("Zie hier klootzakken, zo goed kan een Jodin zijn") en getemperd door een onbestendig gevoel. Alsof ze in haar onbewuste de val doorzag. Toen die dichtsloeg, besefte ze terstond dat ze als lokvogel was misbruikt.

Het IOC eiste gelijke behandeling van Joodse sporters, in de VS klonk de roep om een boycot. Avery Brundage drukte als voorzitter van het Amerikaanse olympische comité deelname door. Zoals hij in 1972 als IOC-preses de woorden 'The Games must go on' uitsprak na het Palestijnse bloedbad binnen de Israëlische ploeg. Op 15 juli 1936 vertrokken de Amerikanen met de boot vanuit New York naar Europa.

Een dag later was Bergmann uit de olympische ploeg gezet. In een brief stond de zinsnede: "U zult op grond van uw prestaties van de afgelopen tijd zelf ook niet met een selectie rekening hebben gehouden."

Amerika

Voor de buitenwereld was ze geblesseerd, haar record was gewist. De Duitse ploeg telde één niet-ariër. Helene Mayer, half-Jodin en olympisch schermkampioene van 1928, woonde in Amerika. Ze kon er voor Hitler qua uiterlijk (lang en blond) mee door en bracht als winnares van zilver op het erepodium de Hitlergroet. Bergmann kwam in 1938 met tien dollar op zak aan in Amerika. Ze ging aan de slag als schoonmaakster en wist haar ouders en vriend Bruno Lambert naar Amerika te krijgen.

Met haar huwelijk (van zeventig jaar) en naamsverandering wiste ze als Margaret Lambert haar Duitse sporen. Pas decennia later ontdekte Bruno Lambert, die met de Amerikanen tegen de Duitsers vocht, in het US Holocaust Memorial Museum dat zijn ouders en dertig verwanten de oorlog niet hadden overleefd. Een van haar twee beloftes hield Bergmann gestand: nooit meer Duits spreken. In 1999 keerde ze wel terug in haar geboorteland, toen haar voormalige trainingslocatie in Laupheim naar haar werd vernoemd. Het idee dat daarmee 'mijn verhaal en het verhaal van die tijd levend blijft', sprak haar aan. Ze besefte dat haar haat jegens alle Duitsers onterecht was.

Geen zelfmoord

Na de eeuwwisseling bereikte de belangstelling voor Bergmann een hoogtepunt. In 2004 verscheen de documentaire 'Hitlers Pawn' en in 2009 de geromantiseerde film 'Berlin 36'. Ook werd haar record van 1936 erkend. "Erg leuk", was haar reactie. "Maar ik had geen zelfmoord gepleegd als het niet was gebeurd."

Haar gevoel voor humor bleef ongebroken. De ironie ontging haar niet dat de Hongaarse Ibolya Csák als Joodse 'haar' hoogspringgoud had gewonnen. In 1966 las ze in de wachtkamer van de tandarts in Time Magazine het verhaal van Dora Ratjen, die als haar 'plaatsvervangster' in Berlijn vierde was geworden. Ze bleek een als meisje opgevoede man. Bergmann gilde het uit van het lachen, "als een idioot. Iedereen dacht dat ik zat te flippen."

Margaret 'Gretel' Bergmann Lambert werd op 12 april 1914 geboren in Laupheim, Duitsland en stierf op 25 juli 2017 in New York, VS.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden