Joods Porto leeft op na inktzwart verleden

Beeld AFP anp

Portugese Joden werden tijdens de inquisitie op grote schaal hun land uit gejaagd. Om het goed te maken kunnen hun nazaten eenvoudig de Portugese nationaliteit krijgen. Het leidt tot een Joodse opleving in het nu tolerante Portugal.

Potige heren met bouwmaterialen onder de armen, keppeltjes op het hoofd, lopen af en aan de synagoge van Porto binnen. In de gebedszaal galmt het geluid van een drilboor. De gapende scheuren in het plafond zijn inmiddels gedicht, want na jarenlang verval is er nu eindelijk weer geld voor de verbouwing van de Kadoorie-Mekor Haim synagoge, de grootste van het Iberisch Schiereiland.

Joden herontdekken Porto. Dat komt door nieuwe wetgeving, waardoor afstammelingen van Joden die uit het land werden verdreven de Portugese nationaliteit kunnen krijgen. De wet, die ook in buurland Spanje van kracht is, moet iets goedmaken voor de bloedige vervolging tijdens de inquisitie, de langdurige katholieke opsporing en berechting van ketters. Honderdduizenden Joden moesten als gevolg daarvan vertrekken. Hun nazaten vragen nu en masse Portugese paspoorten aan of komen als toerist naar Porto. En passant doneren zij geld aan de Joodse gemeenschap. Maar ook Joden die de Brexit of terreurdreiging vrezen, zorgen voor nieuwe aanwas in de Noord-Portugese havenstad (230.000 inwoners) aan de Douro.

De 24-jarige Franse Jood Jonathan Rideau ziet hier ook zijn toekomst. Afkomstig uit de Parijse banlieue maakte hij omzwervingen door Chili en Israël. Na zijn master in management in Porto besloot hij te blijven. "Portugal is een heel open en tolerant land. Veiligheid is hier geen issue", vertelt Rideau op een voedselmarkt niet ver van de synagoge. "Bovendien hebben wij hier een geschiedenis."

In de Parijse buitenwijk waar hij woonde, waren nogal eens spanningen. Rideau herinnert zich dat hij en zijn vrienden vroeger altijd gericht waren op Midden-Europa of de Verenigde Staten om carrière te maken en een toekomst op te bouwen. Maar dat is voorbij, concludeert hij. "Vernieuwing en voorspoed zijn daar verdwenen. Er heerst nu alom negativisme in het Westen", vindt Rideau.

Optimisme

De Fransman gelooft dat Joden altijd op hun hoede zijn bij dergelijke maatschappelijke kenteringen en hij ziet bij zijn vrienden een hang naar Aziatische en Latijns-Amerikaanse landen waar de economie juist in de lift zit. Voor Rideau is in Europa Portugal het beste alternatief. Daar ziet hij nu hernieuwd optimisme na de economische crisis die het land jarenlang teisterde. Hijzelf vond al snel een baan als makelaar en leert nu Portugees.

Hugo Vaz, onderzoeker en gids in de synagoge, vindt het belangrijk om het roerige verleden van de Joodse gemeenschap in Porto levend te houden. Hij becijferde dat tijdens de inquisitie zeker negenduizend Joden in de havenstad werden omgebracht. Vaak werden zij publiekelijk verbrand op een van de stadspleinen waar het nu wemelt van de toeristen.

"De jongste was een jongetje van 10 en de oudste was een vrouw van 102 jaar oud", vertelt Vaz, naast een namenlijst van alle gevallenen in een klein museum bovenin de synagoge. "En Porto stond nog bekend als een tolerante stad".

Uit angst voor de vervolging werden honderdduizenden Joden van het Iberisch Schiereiland weggejaagd, of ze vluchtten. Degenen die achterbleven bekeerden zich noodgedwongen tot het katholicisme, maar bleven in het geheim veelal het jodendom belijden.

(tekst loopt door onder de afbeelding)

Beeld AFP anp

Marranos

Pas aan het begin van de 20ste eeuw kregen deze 'marranos', zoals zij genoemd werden, weer wat lucht. In het kielzog van de religieuze vrijheid van de eerste Portugese Republiek (1910-1926) stichtte de Joodse militair Artur Carlos de Barros Basto de huidige Joodse gemeenschap in Porto en liet de Kadoorie-Mekor Haim synagoge bouwen.

Hij zette het gebedshuis behoorlijk ruim op, omdat hij geloofde dat veel afstammelingen van de voor de inquisitie gevluchte Joden spoorslags zouden terugkeren. Maar dat gebeurde niet, door de staatgreep van dictator António Salazar, minister-president van 1932 tot 1968, werd Portugals religieuze identiteit weer eendimensionaal katholiek.

Pas een kleine eeuw later lijken de eersten het weer aan te durven. Onderzoeker Vaz ziet dat met name veel Joden uit Groot-Brittannië en Turkije de 200 leden tellende Joodse gemeenschap in Porto komen versterken. "Sommigen hebben vijf eeuwen na de uitzetting nog steeds een Portugese identiteit en spreken Ladino (Sefardische taal)", roept hij verheugd uit. Ladino, de taal van de Sefardische Joden in de diaspora.

In Porto zelf zijn de banden met de gemeenschap ook een stuk warmer geworden. Vaz heeft net een groep kinderen van een school voor de zevendedagsadventisten door de synagoge rondgeleid. "Zoals je weet hebben Portugezen een obsessie met tegeltjes", vertelt hij vanaf het balkon van de gebedszaal. "Wij hebben er wel 20.000 in de synagoge. Helaas met een soort kerstboom erop. Dat was niet zo'n gelukkige keus", gniffelt hij.

Rideau is tegenwoordig het aanspreekpunt voor Joden die naar Porto willen migreren. Hij heeft veel contact met de pakweg honderd buitenlandse Joodse studenten die dikwijls ook een toekomst in Porto zien. Ook Rideau's ouders, die nog in Parijs wonen, overwegen nu daar met pensioen te gaan. "Ik heb gegokt op de groei van de gemeenschap hier. Dit is heel belangrijk voor mij", zegt hij. De komst van het rituele bad, de mikvah, dat alleen beschikbaar is in Joodse gemeenschappen van enige omvang, geeft hem hoop dat de groei doorzet.

De toestroom van Joden naar Porto heeft ook de commercie aangewakkerd. Zo is er sinds kort dicht bij de synagoge een winkel met koshere producten. Het belendende hotel biedt dito maaltijden aan. "Wij zijn verder niet Joods hoor, maar wij hebben wel steeds meer Joodse klanten", vertelt winkelier Diana Sousa. In het hotel is net een groep Britse Joden aangekomen. "Vanavond kunnen zij kiezen uit koshere lasagne of typisch Portugese empadão. Ook kosher natuurlijk", zegt zij. Plannen voor de opening van een Joodse school en crèche in de buurt zijn in de maak.

Openlijk

Rideau vindt dat de import-Joden de Portugese Joden wat bij kunnen brengen over het openlijk uitkomen voor het geloof. Want de erfenis van de eeuwenlange onderdrukking is volgens de Fransman nog steeds terug te zien in het teruggetrokken karakter van de Portugese Joden. Als het aan Rideau ligt, gaat de wensdroom van Artur Carlos de Barros Basto, de stichter van de Joodse gemeenschap in Porto, nu alsnog in vervulling.

Joden in Portugal

Naar schatting woonden er in de 15de eeuw zo'n miljoen Joden in Portugal. Vooral rond Lissabon, Porto en Belmonte. Tijdens de inquisitie (1536-1821) werden 200.000 Joden uitgezet. Anderen moesten zich voor religieuze tribunalen verantwoorden en zich bekeren. Hoewel de 20ste-eeuwse dictator Salazar op papier een katholieke fascist was, had de overgebleven Joodse gemeenschap in Portugal weinig van hem te duchten. De dictator had zelf Joodse vrienden en tienduizenden Joden op de vlucht voor nazi-Duitsland konden vanuit Portugal ontkomen. Openlijk het Jodendom belijden was er echter niet bij. Officieel bestaat de huidige Joodse gemeenschap in Portugal uit 3000 mensen, maar onderzoekers vermoeden dat 20 procent van de ruim tien miljoen Portugezen Joodse voorouders heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden