Jonker: African én Afrikaner

Dichteres Ingrid Jonker leidde een turbulent en kort leven in het Zuid-Afrika ten tijde van de apartheid. Regisseuse Paula van der Oest maakte een film over haar.

De in 1965 overleden Zuid-Afrikaanse dichter Ingrid Jonker riep in licht, zangerig Afrikaans heldere beelden op van het strand van Gordonsbaai waar ze opgroeide, van paddavissie (kikkervisjes) en rooikransboom (wilgenboom), klippies (steentjes), en warrelwind (wervelwind).

'Kaalvoetvers' noemde collega en landgenote Antjie Krog die poëzie: blotevoetenverzen; lieflijke, lyrische poëzie waarin de liefde bezongen wordt, maar waarin ontgoocheling en eindigheid altijd weer op de loer liggen.

Jonkers vroege, zelf gekozen dood wierp haar schaduw vooruit in veel van haar gedichten. Heel direct al in het titelgedicht van haar eerste bundel 'Ontvlugting' (1956). Een magisch gedicht dat even profetisch als onheilspellend eindigt: 'My lyk le uitgespoel in wyr en gras/op al die plekke waar ons eenmaal was' (Mijn lijk ligt uitgespoeld in wier en gras/op al die plekken waar ik met je was).

Die heldere poëzie van Jonker werd hier in Nederland omarmd in 2000 toen Dichter des Vaderlands Gerrit Komrij ze in het Nederlands vertaalde. Maar in Zuid-Afrika was Ingrid Jonker al tijdens haar leven een geroemd dichter.

Haar tweede bundel 'Rook en Oker' (1963) werd bekroond met de APB-Prys, een belangrijke poëzieprijs, goed voor 2000 rand. Het daarin opgenomen gedicht 'Die kind wat doodgeskiet is deur soldate by Nyanga' creëerde groot tumult. De dichteres klaagt de dood van een zwarte baby aan, doodgeschoten op de armen van zijn moeder, tijdens de anti-pasdemonstraties in Sharpeville.

De impuls tot dit gedicht was meer moederlijk dan politiek, maar Jonker reciteert met retorisch effect de plekken waar het zwarte verzet tegen de pasjeswet was neergeslagen: Langa, Nyanga, Orlando, Philippi. Ongewoon in een tijd dat er van georganiseerd verzet van blanke Zuid-Afrikanen tegen de apartheid nog geen sprake was. Deze blanke vrouw die zich openlijk met een zwart kind identificeerde vormde een steun in de rug voor de zwarte bevolking.

Na haar zelf gekozen dood groeide Ingrid Jonker in Zuid-Afrika uit tot een icoon, een cultfiguur. 'Ze werd door de jeugd omarmd als een kruising tussen Sylvia Plath en Marilyn Monroe', constateerde ex-minnaar en collega-schrijver André Brink enigszins vermoeid in zijn memoires, twee jaar terug.

De basis van die cultus lag niet alleen in Jonkers poëzie, al schreef ze prachtige verzen die de jeugd konden omarmen, lichte, lyrische liefdesrijmen: 'Ek weet tog/ jou mond is 'n nessie/vol voëltjes' (Ik weet toch/jouw mond is een nestje/ vol vogeltjes).

Jonkers aantrekkingskracht lag echter ook in het grote drama van haar leven: haar vrijgevochten jeugd onder de hoede van haar oma aan het strand in Gordonsbaai, haar strijd met haar conservatieve vader Abraham Jonker, die een sleutelpositie had in de apartheidspolitiek van Verwoerd, haar vele minnaars in dichterskringen, haar invloed binnen de opstandige literaire kring van de Sestigers, en haar tragische vroege dood.

Toen Nelson Mandela in 1994 bij zijn installatie als eerste zwarte president van Zuid-Afrika in het Engels 'Die kind' voorlas, drong Jonkers naam ook tot het buitenland door. Mandela roemde Jonker als zowel een 'African' en een 'Afrikaner', een vrouw die de 'donkere dagen' niet overleefde, maar die wel haar stem verhief, en die zo de grenzen van kleur en taal oversteeg. Een voorbeeld voor de nieuwe regenboognatie.

In Nederland verscheen tien jaar terug Komrij's vertaling, vergezeld van een biografische schets van Henk van Woerden, en kort daarop werd in 2002 Saskia van Schaiks bekroonde documentaire 'Korreltjie niks is my dood' uitgezonden. De verkoop van Jonkers gedichten nam een hoge vlucht. Maar liefst 11 drukken en 18.500 verkochte exemplaren.

En nu is er Paula van der Oests film 'Black Butterflies', een biopic waarin we Jonkers zangerige Afrikaans - 'dat overspelig Nederlands', zoals Adriaan van Dis het ooit omschreef - node missen. De suggestie wordt gewekt dat het om Engelse gedichten gaat. Heel jammer wel. Een handreiking naar de markt, en naar de acteurs, maar voor de liefhebbers toch een veronachtzaming van kleur en klank, van de ziel van haar werk eigenlijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden