Jongeren willen nog wél lijsttrekker worden

Beeld studio vonq

Wie wil er nog in de gemeenteraad? Partijen hebben al jaren moeite om genoeg goede kandidaten te vinden. Goed nieuws voor jonge en onervaren lijsttrekkers: voor hen gaat dit jaar de rode loper uit.

Het gaat Arie Knegt aan het hart. Het lid van de steunfractie van de VVD in Hardinxveld-Giessendam stond de afgelopen veertig jaar bij gemeenteraadsverkiezingen steeds op de lijst. En bij de Tweede Kamerverkiezingen staat hij zelfs als het steenkoud is te flyeren voor Mark Rutte. Maar dit jaar is er geen VVD-lijst meer, in de kleine Zuid-Hollandse gemeente. 

"Ik heb mijn best gedaan. Ik heb zoveel mogelijk mensen uitgenodigd om te komen kijken bij het fractieoverleg, geprobeerd ze te interesseren voor de lokale politiek. Anderhalf jaar hebben we gezocht naar een lijsttrekker."

Het is al jaren lastig kandidaat-raadsleden te vinden. Zelfs de VVD, bij de Tweede Kamerverkiezingen vorig jaar nog de grootste partij, lukt het niet alle lokale afdelingen overeind te houden. De partij doet dit keer in twaalf gemeenten niet mee, waaronder in die van Knegt.

Steevast dezelfde club

De VVD in Hardinxveld-Giessendam heeft 26 leden. De afgelopen anderhalf jaar organiseerde de club twee keer een open ledenvergadering, in de hoop nieuwe lokale liberalen te trekken. "Maar we zitten dan steevast met dezelfde club van veertien, vijftien man", zegt Knegt. "De jongen die het deed was hartstikke goed, maar die moest voorrang geven aan zijn baan", zegt hij over de vorige lijsttrekker. Zelf had Knegt ook geen interesse. "Ik heb mijn vrouw beloofd nooit in de raad te gaan. Nee, ik werk achter de schermen."

Met name in kleinere gemeenten hebben afdelingen de grootste moeite hun kandidatenlijst te vullen. Het zorgt voor het afhaken van de (voorheen) grote volkspartijen VVD en PvdA in een aantal gemeenten. De PvdA houdt het bij deze verkiezingen in Zundert, Aalten en Oudewater voor gezien, en doet nu in totaal in dertien gemeenten niet mee. Het CDA laat op drie plaatsen verstek gaan: in Rozendaal (Gelderland), op Vlieland en op Schiermonnikoog. Hier doen - net als vier jaar geleden - alleen nog lokale partijen mee.

D66 profiteert lokaal juist van de opgaande landelijke trend. De partij deed vorige keer in driekwart van de verkiezingsgemeenten mee, en nu in een iets groter deel, laat een woordvoerder van de partij weten. Er zijn tien nieuwe D66-gemeenten bijgekomen.

De PVV neemt in dertig gemeenten aan de verkiezingen deel, waar dat er eerder nog maar twee waren. Maar de partij van Geert Wilders heeft haar plannen wel moeten bijstellen: eerder mikte die op het dubbele aantal.

Marketing

"Je moet echt investeren in marketing", zegt de Emmense CDA-lijsttrekker Auke Oldenbeuving. "We hebben alle leden een brief gestuurd: 'Als je mensen weet in je omgeving die geschikt zouden kunnen zijn, spreek ze aan'. Het CDA heeft landelijk een intensieve wervingscampagne gevoerd. Gepensioneerden kunnen we wel vinden, en jonge mensen ook. Maar vooral het middensegment, de ouders met kinderen, die zijn lastiger te interesseren, terwijl toch juist gezinnen met kinderen de basis vormen van de CDA-achterban."

Het leidt ertoe dat de Emmense CDA-lijst korter wordt: acht jaar geleden stonden er nog 30 namen op, nu 22. Ook zijn er volgens Oldenbeuving steeds meer lijstduwers: de onderste tien kandidaten zullen niet in de raad plaatsnemen, ook als ze wel verkozen worden. De partij heeft op dit moment vijf zetels.

In meer gemeenten tellen de lijsten veel duwers. In Zaanstad hebben zeven van de 22 VVD-kandidaten geen interesse in een plek in de raad. En bij de PvdA in Hellevoetsluis willen alleen de bovenste tien van de lijst van 23 echt de lokale politiek in. "De anderen zeggen: 'Ik wil best op de lijst, maar flik me niet dat ik erin moet", lacht lijsttrekker Daan Dankaart. "Je fungeert als raadslid vaak als plaatselijke kop van jut. Daar moet je zin in hebben." 

Inmiddels heeft hij genoeg kandidaten om de huidige drie zetels te vullen - en ook wat meer, want Dankaart hoopt op groei. "Maar het is wel moeizaam geweest. Op mijn eerste mails aan de leden kwam wekenlang geen reactie. Mensen persoonlijk aanspreken werkt het best."

Lees verder na onderstaande afbeelding.

D66-lijsttrekker Floris de Boer (19). Beeld x

Breder zoeken

De moeizame zoektocht naar kandidaten is een hardnekkig probleem, maar de situatie is de afgelopen twaalf jaar niet verslechterd. Hoogleraar Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen, onderzocht de afgelopen drie gemeenteraadsverkiezingen. 

Ruim 1500 lokale partijen en de lokale afdelingen van landelijke partijen vulden een vragenlijst in. Het aantal lokale besturen dat 'enige moeite' of 'veel moeite' had bij het rekruteren van kandidaten, lag in 2006 en 2010 op 46 procent. Maar in 2014 had, opvallend genoeg, nog maar 40 procent van de besturen moeite met het vinden van kandidaten.

Dat zit zo: bij de landelijke partijen was het voorheen not done om kandidaten buiten de eigen kring te zoeken. Vaak moet een kandidaat al een tijdje lid zijn. Maar daarop wordt sinds 2014 vaker een uitzondering gemaakt. 

"Partijen werven dan mensen die opvallen in de gemeenschap, en waarvan men denkt: die passen bij onze partij", legt Voerman uit. In 2014 keek ruim 40 procent van de besturen buiten de eigen partijkring. Dat was vier jaar eerder nog maar 30 procent. Ze moeten wel, omdat de ledenbestanden van veel partijen krimpen, legt Voerman uit. "De wal keert het schip."

Dat partijen naar buiten kijken, is niet verkeerd, vindt Voerman. Maar hij is wel bezorgd dat dit uit noodzaak gebeurt. "Idealiter heb je een groot aanbod van mogelijke kandidaten. Tegenwoordig kun je minder selecteren op kwaliteit. En een gevaar bij het kandideren van niet-leden is dat je niet goed weet wat je aan ze hebt. Dat kan de kwaliteit van het lokaal bestuur aantasten."

Kandidatenjacht

Een kleine rekensom, met de VVD als voorbeeld: die partij heeft bijna 28.000 leden, en op dit moment zijn ruim 1600 daarvan gekozen of benoemd in de raad of het bestuur van gemeenten, provincies of waterschappen. Dat betekent dat ruim 6 procent van alle VVD-leden actief is als gemeenteraadslid, gedeputeerde, wethouder, of in een andere functie. 

Om de kieslijsten met een veilige marge te vullen, is een nog groter deel van het ledenbestand nodig. En dat zijn dan alleen nog de leden die nodig zijn om de VVD op lokaal niveau te vertegenwoordigen.

Hoe de jacht op kandidaten dit jaar is verlopen, kan onderzoeker Voerman nog niet zeggen. "Maar ik verwacht geen verslechtering", zegt hij, met een slag om de arm. Het aantal leden van politieke partijen is sinds het dieptepunt in 2016 namelijk weer wat gestegen. En doordat er sinds 2014 weer gemeenten zijn samengevoegd, zijn er minder raadsleden en dus minder kandidaten nodig. Dat haalt de druk mogelijk iets van de ketel.

Daar past wel een kanttekening bij: het zijn vooral de kleinere partijen die meer leden krijgen. De klassieke volkspartijen VVD, CDA en PvdA zien hun ledentallen nog steeds dalen. Hun kweekvijver om nieuwe raadsleden uit te vissen, droogt verder op. Vooral de VVD heeft het moeilijk; de grootste partij van het land heeft minder leden dan bijvoorbeeld de PvdA, of zelfs de SGP. Terwijl de VVD de meeste posten moet vullen.

Jong en gewild

Niet alleen zijn kandidaten van buiten de partij voortaan welkom op de lijst, ook voor jongeren die in de gemeenteraad willen, ligt de rode loper uit, zo blijkt uit een blik op de kandidatenlijsten.

Volgens het CDA staan er bij die partij driehonderd kandidaten onder de 31 op verkiesbare plaatsen. In Nijmegen voert de 22-jarige Mark Buck een lijst aan met vier studenten op de bovenste vijf plekken. In Dordrecht heeft de PvdA een 16-jarige op de lijst, en de VVD een 17-jarige.

Zelfs in één keer lijsttrekker worden behoort tot de mogelijkheden. De jongste lijsttrekker in Nederland is Floris de Boer (19), die de D66-lijst aanvoert in de Noordhollandse gemeente Langedijk. D66 heeft daar nu drie zetels en De Boer gaat de fractie leiden.

Lees verder na onderstaande afbeelding.

VVD-lijsttrekker Ton de Kleer (20). Beeld x

Hij is pas sinds november lid, en meldde zich aan nadat hij op Facebook een advertentie had gezien van de lokale D66-afdeling. "Ik had altijd al interesse in politiek", zegt hij. Door het vertrek van de zittende fractievoorzitter, die na zestien jaar raadswerk het stokje wilde overgeven, rees vrijwel direct de vraag of hij ook lijsttrekker wilde worden.

"Er was nog één andere kandidaat. We hebben op een avond allebei een presentatie gehouden en daarna was ik lijsttrekker. Ze vinden het leuk dat ik zo jong ben. Dat is ook wat de partij wil uitstralen", zegt De Boer.

Ton de Kleer (20, sinds zijn 18de raadslid) werd gevraagd lijsttrekker te worden bij de VVD in Nieuwkoop. Hem wacht een spannende campagne, want bij de landelijke verkiezingen was de VVD in Nieuwkoop de grootste partij. Hij ontkent stellig dat jongeren hoog op de lijst komen omdat de ouderen afhaken.

"Het is ook een bewuste keuze. De VVD doet deze verkiezingen aan verjonging van de lijsten", zegt hij. "Er zijn veel meer jonge kandidaten als ik. Dat is ook nodig. De politiek van nu vraagt om een ander soort raadsleden dan vroeger, die meer luisteren. Daar hoef je niet per se jongere voor te zijn, maar die andere manier van werken past jongeren wel heel goed." 

Als andere afdelingen moeite hebben kandidaten te vinden, vraagt De Kleer zich af, doen ze dan wel genoeg om zich te vernieuwen? "Misschien moeten ze dan ook eens kritisch naar zichzelf kijken."

Onervaren

In Rotterdam koos de VVD voor een lijsttrekker zonder enige politieke ervaring. Vincent Karremans (30) ging als vrijwilliger voor de partij flyeren, samen met Mark Harbers - nu staatssecretaris voor justitie en veiligheid, toen kandidaat-Tweede Kamerlid.

"Ik vond dat campagnevoeren ontzettend leuk. Op een gegeven moment zei Harbers: 'Zou jij het niet leuk vinden om je te kandideren?' Ik dacht: 'Ik ben wel gek, ik heb mijn eigen bedrijf.' Maar het idee is gerijpt, en afgelopen zomer heb ik me toch kandidaat gesteld."

Groot was zijn verbazing toen hij na zijn selectie voor de lijst nóg een telefoontje kreeg. Of hij wilde praten over het lijsttrekkerschap. "Ik heb vier of vijf gesprekken gevoerd. En toen was ik lijsttrekker", zegt Karremans.

Dat heeft niets te maken met een gebrek aan kwaliteit op de lijst, volgens hem. "Wij hebben vijftig kandidaten, een goede mix van ervaren en onervaren. Om de bovenste tien plekken was flink wat concurrentie."

Zijn eigen onervarenheid ziet Karremans juist als een pré. "Wie langer in de politiek zit, gaat vaak lijden aan tunnelvisie", vindt hij. De ondernemer kijkt ernaar uit om de strijd aan te binden met 'carrièrepoliticus' Joost Eerdmans, van het in Rotterdam machtige Leefbaar.

Weinig actieve leden

Bij iedere gemeenteraadsverkiezing is het vinden van kandidaten voor zeker vier op de tien lokale besturen een hele kluif. De vijver met actieve leden waaruit ze kunnen vissen is te klein, zo klaagt bijna de helft van de bestuurders. Dat blijkt uit een enquête van Gerrit Voerman (Rijksuniversiteit Groningen) en Marcel Boogers (Universiteit Twente) onder ruim 1500 lokale afdelingen bij de laatste raadsverkiezingen.

In de jaren vijftig hadden de landelijke partijen samen nog bijna 800.000 leden, maar sinds de eeuwwisseling schommelt dat aantal rond de 300.000.

De hoeveelheid tijd die raadswerk kost, schrikt kandidaten af, denken bijna evenveel bestuurders.

Een kleinere groep wijt de moeizame zoektocht aan de complexiteit van het raadswerk, nu nieuwe taken zoals de jeugdzorg naar de gemeenten zijn gegaan, en aan de (te lage) beloning voor het raadswerk.

Lees ook:

Jeltje van Nieuwenhoven, oud-Kamerlid en nu gemeenteraadslid in Den Haag: 'Vergaderen duurt langer met veel partijen, maar is dat erg?' 

Het is onder gemeenteraadsleden zo alledaags geworden om zich van de oorspronkelijke partij los te maken en een eigen partij te beginnen, dat in 30 procent van de gemeenten nu meer partijen het bestuur controleren dan de kiezer in 2014 bepaalde.

De weg naar bestuurlijke diversiteit loopt via niets doen, volgens organisatiedeskundigen Edward van der Kruijk en Gersom Smit. Zij zeggen dat versplintering goed is en hopen dat kabinetten in de toekomst uit nog meer partijen bestaan. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden