Jongeren vertrekken en een vergrijsde gemeenschap blijft over

KAAPSTAD - De joodse gemeenschap van ZuidAfrika is bezorgd over de toekomst. Jongeren trekken weg naar Amerika, Australie of Engeland en er is bijna geen gezin meer compleet.

"De apartheid heeft de joodse gemeenschap lange tijd voor assimilatie behoed. We moesten allereerst onze eigen scholen oprichten en op den duur hadden wij ook onze eigen wijken. Niemand heeft de huidige exodus voorzien" , aldus Lebe Robinson-Kahanowitz, curator van het joods museum in Kaapstad en kenner bij uitstek van het Zuidafrikaanse jodendom.

Robinson lucht graag haar hart over de positie van de nog ongeveer honderdduizend Zuidafrikaanse joden, een gemeenschap die betere tijden heeft gekend. Het museum waar ze werkt, is gehuisvest in de oude synagoge, the old shul, de plek waar de eerste synagoge in Zuid-Afrika werd gebouwd. De joodse gemeeschap in de Kaapkolonie stamt uit 1841 en droeg de naam 'Tikvath Israel', 'hoop van Israel'. De nieuwe 'Gardens synagogue' is er in 1905 naast gebouwd, op een prima lokatie in Kaapstad.

Lebe Robinson: "Eigenlijk kan geen toerist in Kaapstad om de prachtige gebouwen heen. We zitten hier uitstekend in de loop van toeristen. Sinds De Klerk de veranderingen heeft ingezet, komen er meer, al wordt het de laatste tijd door alle onrust en bloedbaden in het land toch weer wat stiller." In fraaie vitrines kan de bezoeker kennis nemen van het feit, dat de geschiedenis van het Zuidafrikaanse jodendom opbloeide met de vondst van goud en diamanten.

Toenadering

Wie kleinere steden in de Kaapprovincie bezoekt, ontwaart overal synagoges. Mevr. Robinson: "Hier in Kaapstad alleen al zijn zo'n twintigduizend joden, met zeventien synagoges. Er zijn verschillende denominaties, zoals de liberale joodse gemeente, de orthodoxe gemeente, de Sefardiem (Spaanstalige joden) en de Chabad-beweging. Door de huidige omstandigheden zie je onderlinge toenadering; er komen ook steeds meer jongeren van het platteland naar de stad. Hier in Kaapstad tref je joden in alle mogelijke beroepen. Het is opmerkelijk, dat er zoveel prominenten voortkomen uit een relatief kleine gemeenschap."

Toch is het de joden in Zuid-Afrika niet altijd voor de wind gegaan. Lebe Robinson denkt met gemengde gevoelens terug aan het verleden: "De Nationale Partij hield joden buiten de deur tot 1948, Daarvoor al werden er in Zuid-Afrika wettelijke maatregelen getroffen om de immigratie van joden uit Litouwen en de komst van meer joodse vluchtelingen uit nazi-Duitsland te stoppen. De Nationale Partij had altijd raszuiverheid van blanken hoog in het vaandel, je voelde je als jood ook niet welkom, men was antisemiet."

Strobreed

De laatste tijd daarentegen is de joodse gemeenschap van overheidswege nooit meer een strobreed in de weg gelegd, meent Robinson. "We hadden volledige bewegingsvrijheid in het land en naar buiten toe. Er waren geen beperkingen aan donaties voor Israel of aan de financiele ondersteuning van familie daar. Nu liggen de verhoudingen anders, mede door de goede banden die er de laatste tijd noodgedwongen waren met Israel. De burgemeester van Kaapstad is joods, net als ambassadeur Harry Schwartz bij de Verenigde Naties. Ook rechter Goldstein - aangewezen om het onderzoek te leiden naar de bloedbaden zoals in Boipatong - is joods. Maar evenzeer zijn vandaag de dag joodse namen verbonden aan de communistische partij en zelfs aan het ANC."

De huidige problemen zijn van andere aard: Zuid-Afrika ondergaat de zwaarste recessie van de eeuw, ook door de aanhoudende droogte. In de noordelijke provincie Natal is de economische situatie, door de aanwezige mijnbouw, nog beter dan in de zuidelijke Kaap. Maar ook daar wordt het joodse leven minder en minder.

Robinson: "In Johannesburg wonen bijna zestigduizend joden, daar staat Henry Oppenheimer aan de leiding van AngloAmerican, het bedrijf bij uitstek in de goud- en diamantwereld. Maar ook daar, en over het hele land, zie je een neergaande lijn in het joodse leven; er treedt in veel gemeenten ontvolking en vergrijzing op. De jongeren trekken naar de steden of gaan weg naar Amerika, Australie of Engeland. Iedereen heeft inmiddels familie in het buitenland."

Ver weg

"Het leven van de oudere generatie wordt er niet eenvoudiger op" , verzucht Robinson. "Reizen is duur en de kinderen zitten zo ver weg. Ik ken iemand met twee kinderen in de Verenigde Staten en een in Engeland. Vanuit Kaapstad is dat een heel eind. Apartheid heeft niet alleen de zwarten verdeeld, ook wij zijn getroffen. Zo'n twintig, dertig of veertig jaar geleden waren wij een hechte, gelukkige en bloeiende gemeenschap. We hadden de pogroms in Europa overleefd en vonden hier vrijheid, goed onderwijs, geluk. Zuid-Afrika was een land waar je je heel snel in de samenleving kon voegen, er was werk en welvaart. We konden de traditionele joodse waarden handhaven en de emotionele banden met Israel aanhouden."

De toekomstige ANC-regering lijkt volgens Robinson een bedreiging, zolang het ANC het nog heeft over nationalisatie van particuliere bezittingen. "We vragen ons nu voortdurend af wat er ons te wachten staat. Als er maar geen verdere uitbarstingen van geweld komen, ben ik persoonlijk in principe niet bang voor een zwarte meerderheidsregering. We hebben een groot, nog onontdekt potentieel in dit land: de zwarte vrouwen. Ze hebben ethos, ze werken hard en graag, je kunt er van op aan. Maar de zwarte mannen ...?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden