Jongeren / Veertig op een cel

Wereldwijd zitten meer dan één miljoen jongeren vast in gevangenissen, de meesten onder erbarmelijke omstandigheden. Bijvoorbeeld in de Zuid-Afrikaanse jeugdgevangenis Pollsmoor. ,,Voor mijn ogen werd er iemand doodgestoken.''

,,Ik behoorde tot de afdeling 28 in de gevangenis'', zegt Donovan Adams (20). De Zuid-Afrikaanse ex-gevangene laat zijn bovenarm zien. Er prijkt een grote tatoeage op van een zeerover, met daaronder de tekst: 'Hungry for money, thirsty for blood'. Het is de levenswijsheid van groep 28, tevens een naam voor een straatbende in de sloppenwijk waar Adams woont. Adams: ,,In de gevangenis is groep 28 de ergste groep. Groep 26 is nog gewoon 'looking for money'. Groep 27 'for blood', maar groep 28 zoekt naar geld, bloed én goud.''

Hij was drie jaar toen zijn vader en moeder overleden. Zijn broers en zussen namen de opvoeding over, maar het klikte niet tussen hen. ,,Toen ik tien was, rende ik van huis weg. Op straat in Kaapstad leerde ik veel vrienden kennen. We braken in in auto's en beroofden mensen.''

Op zijn dertiende kwam hij terecht in de gevangenis. Hij vindt het moeilijk om daarover te praten. ,,Het is te veel. Ik zat tussen gevangenen die elkaar seksueel misbruiken. Ik was bang voor aids. De bewaarders waren corrupt. Bij een rel staken sommige van hen de gevangenen messen toe. Ik zag hoe mannen die voor mij liepen, werden doodgestoken. Om te overleven deed ik net of ik het niet had gezien.''

Bonavan Adams, klein van stuk en een muts op zijn hoofd, kwam op zijn negentiende weer vrij. Hij sloot zich aan bij de hulporganisatie CRED in Kaapstad. Die helpt jongeren die uit de gevangenis komen om 'nee' te zeggen tegen het straat- en bendeleven. Bij Bonavan lukte dat. ,,Sinds ik terug ben in mijn wijk, loop ik dagelijks langs een groepje gangsters die altijd op een hoek van de straat staan te roken. Als ze me lastigvallen, denk ik aan CRED. Als ik het heel moeilijk heb, bel ik ze. 'Blijf gemotiveerd', zeggen ze dan. 'Geloof in jezelf''.

Adams is samen met andere ex-gevangenen en jeugdwerkers in Nederland op uitnodiging van de organisatie Kerkinactie, die het project in Kaapstad financiert. Wereldwijd zitten er zeker één en mogelijk zelfs twee miljoen kinderen in gevangenissen, zegt de hulporganisatie.

Zuid-Afrika is een van de landen waar veroordeelde jongeren onder erbarmelijke omstandigheden gevangen zitten. Dat moet gaan veranderen: er is een nieuwe wet in de maak die de rechten van jeugdgevangenen waarborgt. De Zuid-Afrikaanse delegatie kwam in Nederland kijken om te zien hoe het ook kan.

Blacks Vuyolwethu Mndzoyi (19) was 'werkelijk verbaasd' toen hij deze week een rondleiding kreeg in een justitële jeugdinrichting in Den Helder. Zijn eerste indruk: ,,Het was daar zo schoon en overzichtelijk.'' Hij dacht zelfs te zijn beland in een hotel aan zee.

,,De bewaarders vertrouwen de jongeren hier. Toen we aankwamen gingen de jongens eten voor ons maken, puree met geprakte wortelen. In Zuid-Afrika heeft alleen de bewaking toegang tot de keuken.'' Ook was hij verrast over de cellen. Hij kan er niet over uit. ,,Ze hadden daar zachte bedden, posters en een Playstation! Dat is nog beter dan mijn kamer thuis in Kaapstad.''

,,Als je mensen behandelt als beesten zoals in mijn land, dan worden ze beesten. Jullie behandelen gevangenen met respect. Ook noemen jullie Den Helder geen gevangenis, maar een jeugdinrichting. Je ziet dat effect op de jongens. Ze zijn open en gaan zelfs in gesprek met de bewaking.''

Richard September (28) heeft als jeugdige zes jaar vast gezeten in de beruchte Pollsmoor Prison in Kaapstad. De politie pakte hem op voor straatroof. Achttien maanden zat hij in voorarrest eer een rechter naar zijn zaak keek. In die tijd zat hij met zo'n veertig anderen op cel. Formeel mogen er in Zuid-Afrika twintig jongeren in één cel zitten. Onder de jongeren zaten soms ook volwassenen.

September is nu jeugdwerker. ,,Sinds Mandela in 1995 is vrijgelaten is de apartheidswet in Zuid-Afrika afgeschaft. Mijn land is hard aan het werk om democratische processen in gang te zetten. Ook het gevangenisssyteem verandert.''

Als de nieuwe jeugdwet volgend jaar wordt aangenomen, komt er een eind aan de meermanscellen voor jeudigen. Ook wordt dan vastgelegd dat jongeren na een vastgelegd aantal weken een rechter moeten spreken. Verder regelt de nieuwe wet dat de jeugdgevangenissen meer onderwijs-, sport- en bezoekuren toestaan. Ook moet het een eind maken aan meermanscellen en moeten rechters zich gaan houden aan richtlijnen bij het opleggen van straffen. Dat doen ze nu naar eigen goeddunken.

September heeft vertrouwen in de toekomst. ,,Vroeger was het zo dat als je voor de rechter kwam, jij, je familie en de vertaler de enigen zwarten waren in de rechtszaal. Dat is veranderd. Je ziet steeds meer gekleurde rechters.''

Thuis, in Kaapstad, gaan hij en zijn collega's op bezoek bij de jongens die weer op straat staan nadat ze hun straf hebben uitgezeten. Ze proberen hen over te halen naar het jeugdhonk te komen. Daar kunnen ze onder andere beroepscursussen krijgen. CRED hoopt zo de jongens uit de handen van de straatbendes te houden.

Nederland vindt hij een perfect voorbeeld van hoe hij hoopt dat het ooit eens zal zijn in zijn land. Als hij hoort dat hier debatten zijn geweest over het 'softe' jeugdstrafrecht en dat justitie meermanscellen bouwt, is hij stil. ,,Jullie zijn iets aan het creeëren waar ik juist van probeer te vluchten. Niet doen! Investeer in je jeugd. Zij bepalen later de toekomst van een land.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden