Interview

Jongensachtig activisme binnen de Vijfsterrenbeweging

Alessandro Di BattistaBeeld Alessio Mamo, Hollandse Hoogte

Alessandro Di Battista was vijf jaar geleden nog een rugzaktoerist en ontwikkelingswerker. Inmiddels is de Italiaan een van de meest invloedrijke parlementsleden van de populistische Vijfsterrenbeweging en geldt hij als premierskandidaat. 'Het Italiaanse volk wordt bedrogen en bestolen.'

Voor een Italiaan is Alessandro Di Battista opvallend lang en voor de tijd van het jaar opvallend bruin. "Nee, ik ben niet wezen skiën. Ik ben op vakantie in Guatemala geweest, op bezoek bij vrienden die ik daar tijdens mijn reizen door Latijns-Amerika heb gemaakt." Even komen het heden en verleden van Di Battista samen in het vergaderzaaltje van het gebouw waar de fractie van de Vijfsterrenbeweging kantoor houdt, vlak naast de statige Kamer van Afgevaardigden in hartje Rome.

Terwijl het felle Kamerlid nu strak in het pak met Trouw praat en elk woord weegt dat uit zijn mond komt, herinnert het kleurtje op zijn gezicht aan zijn jarenlange gefladder door Latijns-Amerika, na zijn studie kunstkritiek, in een vale spijkerbroek, reizend en werkend voor een Italiaanse hulporganisatie, zich kwaad makend over boeren die beroerd worden betaald door multinationals en over kinderen die niet naar school kunnen, liftend, logerend bij Guatemalteekse ex-guerrillastrijders en Argentijnse fabrieksarbeiders. Di Battista, heel serieus: "Menselijk zijn was de enige carrière die mij echt interesseerde en al reizend specialiseerde ik me in menselijkheid."

Boos

Alessandro Di Battista (38) komt uit een gezin met een extreem-rechtse vader met een tegelfabriekje. Hij stemt zelf sinds zijn achttiende altijd op linkse en extreem-linkse partijen. Totdat hij uit boosheid - links laat volgens hem de omstreden premier en mediamagnaat Silvio Berlusconi te veel zijn gang gaan - ophoudt met stemmen.

Uit boosheid ook stelt hij zich verkiesbaar voor de jonge Movimento 5 Stelle (M5S) bij de parlementsverkiezingen van februari 2013. "En ik ben nog steeds boos", zegt hij in het vergaderzaaltje. "Iemand die in Italië niet boos en verontwaardigd is, geeft niet om de rechten van het Italiaanse volk, dat wordt bedrogen en bestolen."

Zijn vaderland heeft begin 2013 een heftige tijd achter de rug: een diepe financiële crisis, premier Berlusconi die is verstoten door ex-bankier Mario Monti, een econoom die een jaar als crisismanager fungeert. Tegelijkertijd zakken de Italianen verder weg in de economische malaise; banen en behoorlijke inkomens worden schaars. Maar liefst een kwart van de kiezers gaat voor de protestpartij. Di Battista - die sinds 2007 een activist van de M5S is maar geen minuut ervaring heeft in wat voor politieke rol dan ook - wordt gekozen. Met 153 parlementsleden dendert de protestpartij de Kamer van Afgevaardigden en de Senaat binnen.

Vijf Sterren

In zijn recent verschenen boek 'A testa in su' (Met opgeheven hoofd), een mix van een autobiografie en een politiek pamflet, schrijft hij: 'Ik wilde de politici die ons leven hadden verwoest van dichtbij zien. Ik wilde de regeringsdecreten van dichtbij lezen om het bedrog erin te vinden. Ik wilde zo dicht mogelijk bij een wereld komen die altijd een privilege van een groepje uitverkoren was en waarvan burgers zonder de juiste contacten waren uitgesloten.'

Daarmee is Di Battista op en top Vijf Sterren. De partij, officieel opgericht in 2009 door cabaretier Beppe Grillo, is geboren uit walging van de Italiaanse politieke klasse en de manier waarop die politiek bedrijft.

Volgens de populistische beweging - en bijna tien miljoen kiezers - wordt Italië bestuurd door een in zichzelf gekeerde kaste van politici die hun familie en vrienden aan goed betaalde banen helpen, zichzelf een belachelijk hoog salaris toekennen, vaak corrupt zijn, altijd worden aangestuurd door banken en schimmige lobby's en bovendien totaal niet beseffen wat de problemen van het volk zijn - laat staan dat ze die zouden willen oplossen.

Scooter

Dat moet anders, vindt Di Battista. Hij begint, net als de andere Vijfsterren- parlementariërs, een flink deel van zijn salaris en toeslagen in een steunfonds voor middelgrote en kleine bedrijven te storten. Daarover schrijft hij: 'Ik heb tot nu toe meer dan 180.000 euro aan de Italianen teruggegeven. Denken jullie dat ik die niet kon gebruiken? Zeker wel. Ik had er een appartement in Rome mee kunnen kopen. Maar mezelf met opgeheven hoofd aankijken in de spiegel en met een schoon geweten gaan slapen is me meer waard dan dat bedrag.'

Om vooral niet over te komen als een elitaire politicus rijdt hij op zijn scooter door de stad en niet in een dure dienstauto, zoals een kleine club politici doet. En hij ondertekent zijn e-mails met 'burger en woordvoerder van de Vijfsterrenbeweging' en niet met 'Onorevole' (Eerwaarde), wat de gangbare titel van Italiaanse Kamerleden is.Met dat alles maakt Di Battista indruk op veel Italianen, die zijn 'echtheid' en 'eerlijkheid' waarderen en hem liefkozend Dibba noemen.

Dat Di Battista ook nog eens goedgebekt is, tijdens campagnes op de scooter door het land toert en in eenvoudige hotels slaapt, nog altijd een soort jongensachtig activisme heeft en dus in een slaapzak op straat gaat liggen om een doel te bereiken, heeft zijn ster de afgelopen vier jaar doen rijzen. En dat veel vrouwen hem aantrekkelijk vinden, maakt het plaatje af: Di Battista is misschien wel de populairste partijprominent.

Tegelijkertijd wekt hij bij velen ergenis op met zijn gedram, gebrek aan ironie, moreel dedain en politiek amateurisme. Toen de Vijfsterren-burgemeester van Rome laatst in de problemen kwam omdat een naaste medewerker corrupt bleek en de Italiaanse pers op dat schandaal dook, verdween Di Battista twee dagen van de radar 'om na te denken'.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Beeld epa

Rijzende ster

Ondanks een gebrek aan ervaring, en de daarmee gepaard gaande blunders van haar gekozen bestuurders, en de vaagheid van het partijprogramma blijft de Vijfsterrenbeweging het in de peilingen geweldig doen: zo'n 30 procent van de kiezers denkt op deze partij te gaan stemmen.

Bij de parlementsverkiezingen, die binnen nu en een jaar worden gehouden, kunnen de populisten dus de grootste worden. In het vergaderzaaltje van zijn fractie zegt een verbeten Di Battista dat de partij klaar is voor het hoogste pluche: "Het is tijd dat soevereine en eerlijke burgers kunnen bijdragen aan de sociale, economische en vooral morele ontwikkeling van ons land."

Als het zover komt, wil Di Battista in de eerste plaats een basisinkomen voor iedereen van minimaal 780 euro invoeren. "Dat is hier de armoedegrens. Een staat mag niet accepteren dat miljoenen gepensioneerden, werklozen en zelfs werknemers daaronder leven. Iedereen heeft recht op een behoorlijk inkomen, op waardigheid. Nee, het basisinkomen is geen utopie. U weet dat ze dat vroeger ook over het stemrecht voor vrouwen zeiden?"

De 17 miljard euro die dit plan jaarlijks zou gaan kosten, hoeft voor het met een verstikkende staatsschuld kampende Italië geen enkel probleem te zijn, meent hij. "Onze regering vindt nu toch ook met gemak 20 miljard om een paar banken te redden?" Ook de suggestie dat van zo'n basisinkomen op grote schaal misbruik gemaakt zal worden - de Italianen zijn meesters in het sjoemelen met hun belastingaangifte en werken op grote schaal zwart - vindt het parlementslid geen argument. "Er zullen in Italië altijd profiteurs zijn. Dat is geen reden om het niet in te voeren."

Het volk moet beslissen

Een andere prioriteit: de euro vaarwel zeggen. Di Battista: "In plaats van autonoom over onze fiscale en monetaire politiek te beslissen, doen Europese banken en macro-instituten dat voor ons. We zijn niet soeverein. En het is duidelijk dat de euro niet goed uitpakt voor Italië: sinds de invoering is onze industriële productie met een kwart gedaald.

Wij vinden dat het volk zich moet uitspreken over zo'n belangrijke zaak en dat is nooit gebeurd." Als het aan de Vijfsterrenbeweging ligt, komt er een referendum over de euro. Hij weet niet wat er voor de eenheidsmunt in de plaats moet komen - de oude lire, of misschien een 'zuidelijke euro' die zich zal onderscheiden van een 'noordelijke euro', of iets anders. "Er zijn veel wegen. Het volk moet beslissen."

Wie zou de aanjager van deze door de Vijfsterren gedroomde, epische veranderingen kunnen zijn? Partijleider Beppe Grillo kan geen premier worden omdat hij een strafblad heeft. Analisten zien drie mogelijke lijsttrekkers: de parlementsleden Luigi Di Maio, Roberto Fico en Alessandro Di Battista. Maar Di Battista wil niet zeggen of hij de topbaan ziet zitten: "Het enige wat telt, is ons programma in de praktijk brengen. Personen doen er niet toe. Het gaat mij om wát, niet om wie."

Niet links en niet rechts

Twee mannen leiden de partij: Beppe Grillo treedt luidruchtig op de voorgrond en Davide Casaleggio, een ICT'er, blijft uit het zicht van pers en kiezers, ook al hij houdt zich bezig met het blog van Grillo - hét communicatiemiddel van de partij - en met de stemmingen op internet en de partijstrategie.

M5S is niet rechts en niet links. "We hebben geen ideologie, maar logische ideeën", zeggen ze zelf. Standpunten willen in de loop van de tijd nog weleens veranderen. Maar wat vrij vast staat is dat de partij kansloze en uitgeprocedeerde asielzoekers sneller wil uitzetten; Italië uit de eurozone wil halen; voor een basisinkomen is; vol wil inzetten op duurzame energie en op de zogenaamde 'directe democratie'. Dat wil zeggen: veel referenda, burgers mogen met wetsvoorstellen komen en beleid wordt bepaald via internetstemmingen door de leden.

Op bestuurlijk niveau rukt de Vijfsterrenbeweging op. Dat pakt hier en daar beroerd uit. De burgemeester van Rome maakt een puinhoop van haar benoemingen: de ene na de andere wethouder vertrekt. De burgemeester van Parma is uit de partij gezet omdat justitie onderzoek naar hem deed (inmiddels heeft Grillo de betreffende regels veranderd, maar de burgemeester mag niet in het nest terugkeren). De burgemeester van Turijn lijkt het wél goed te doen: zij is onlangs gekozen tot de populairste burgemeester van Italië.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden