Jonge Russische wetenschappers dreigen het land te ontvluchten

Nu de grootste mecenas als 'buitenlandse agent' in het nauw wordt gedreven, is voor veel onderzoekers de maat vol

Wetenschap beoefenen in Rusland, heeft dat nog wel zin? Bij steeds meer jonge onderzoekers slaat de twijfel toe of hun specialisme hier enige toekomst heeft. Daarvan getuigt de brede verontwaardiging over het recente besluit van de Russische overheid om een van Ruslands oudste en bekendste sponsors van de vaderlandse wetenschap te brandmerken als 'buitenlandse agent' (zie kader). Dit stempel komt er kort gezegd op neer dat organisaties voortdurend onder druk staan en gehinderd worden in hun werk.

Het door de succesvolle zakenman Dmitri Zimin opgezette fonds 'Dynastie' spendeerde jaarlijks bijna tien miljoen dollar aan wetenschap en de popularisering ervan in Rusland, maar overweegt nu de eer aan zichzelf te houden en zich terug te trekken. "Ik ben niet van plan te gaan bewijzen dat ik het recht heb om mijn eigen geld uit te geven", aldus Zimin. Het fonds besloot vorige week het definitieve besluit over al dan niet doorgaan met enkele weken op te schorten.

Stopzetting van de financiering door het fonds kan voor tal van projecten de doodklap betekenen. Veel individuele wetenschappers konden hun werk doen dankzij de beurzen die Zimin verstrekte. "Ik weet dat collega's voor het eerst in al die jaren erover denken dat het misschien beter is het land te verlaten", aldus biologe Svetlana Borinskaja tegen enkele duizenden demonstrerende wetenschappers. "In een situatie waarin onderwijs en wetenschap voortdurend onder vuur liggen, kun je onmogelijk werken."

Haar collega Boris Sjtern, hoofdredacteur van de wetenschapskrant Troitski Dialog, spreekt van een 'demografische catastrofe' die de Russische wetenschap boven het hoofd hangt, doordat jonge, talentvolle wetenschappers hun land de rug toekeren. De beurzen van Zimins fonds stelden velen van hen in staat vooralsnog in Rusland te blijven, schrijft Sjtern in zijn krant.

Dmitri Zimin deed in de jaren negentig goede zaken bij het opzetten van een mobiel telefoonnetwerk in Rusland. Zijn vermogen staat op buitenlandse rekeningen en de rente wordt via zijn fonds doorgesluisd naar perspectiefrijke wetenschappelijke projecten en de uitgave van populair-wetenschappelijke literatuur in Rusland, zoals de boeken van Stephen Hawking. Dat dat geld vanuit het buitenland naar Rusland komt, was voor het Russische ministerie van justitie de formele aanleiding Zimins fonds te bestempelen tot 'buitenlandse agent'.

Belangrijker was dat het fonds ook geld gaf aan de 'Liberale missie', een organisatie geleid door de bekende econoom Jevgeni Jasin, die het onder meer gebruikte voor het organiseren van seminars. Dat is door het Kremlin opgevat als politieke activiteit die niet door de beugel kan. De Russische televisie betichtte Zimin van het financieren van de oppositie.

"Deze hele geschiedenis met Zimin is een klap voor het instituut van de liefdadigheid", zegt Irina Prochorova, cultuurhistoricus en hoofdredacteur van een gezaghebbend literair tijdschrift. "Dat is niet alleen een probleem van de overheid, maar ook van de samenleving, die de rol van dit soort weldoeners onderschat. Daarom is het zo makkelijk deze fondsen aan te pakken zonder dat de samenleving reageert."

De bezorgdheid van de wetenschappers geldt niet alleen de financiering van projecten, maar ook de kwaliteit van het onderwijs en de teruglopende belangstelling voor wetenschap. "We moeten de samenleving duidelijk maken wat zij verliest als wetenschappers niet langer worden gesteund", zegt Prochorova. "Dat is een lang, moeilijk proces."

Dat wetenschappers in Rusland boos zijn, is niet voor het eerst. Al jaren wordt er op de wetenschap beknibbeld. "De Russische overheid heeft altijd wantrouwig gestaan tegenover de wetenschap", reageerde natuur- en wiskundige Andrej Tsatoerjan op de affaire rond het fonds van Zimin. "Wetenschap, onderwijs en ontwikkeling zijn onlosmakelijk verbonden met vrijheid. En mensen die vrijuit denken, zullen de machthebbers vroeg of laat ongemakkelijke vragen gaan stellen."

De buitenlandse agent

Het predicaat 'buitenlandse agent' is bedacht om 'lastige' organisaties, zoals mensenrechtengroepen, in een kwaad daglicht te stellen. De presidentiële adviesraad voor de mensenrechten heeft het besluit het liefdadigheidsfonds als zodanig aan te merken, veroordeeld. Als justitie niet terugkomt op die beslissing, wil de raad de wet aanvechten via de rechter.

Aanvankelijk dienden organisaties die financiering ontvangen uit het buitenland zichzelf aan te geven als 'buitenlandse agent'. Nu kan de overheid dat ook zelf doen. Onlangs is ook een wet aangenomen die de regering in staat stelt zonder tussenkomst van de rechter buitenlandse organisaties of bedrijven 'ongewenst' te noemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden