Jonge Polen hebben geen boodschap aan vroeger

De jeugd in Polen is niet onder de indruk van de strijd die de politieke elite ooit voerde tegen het communisme. Zij willen nu een beter leven.

Poolse jongeren willen verandering. Ze merken weinig van de economische groei. De politiek is vastgeroest. De elite ontleent haar autoriteit aan een strijd tegen het communisme, dat hen niets meer zegt. En dus stemmen ze tegen. Tegen 'het establishment'. Tegen 'de politieke elite'.

Tijdens de eerste ronde van de presidentsverkiezingen stemden ze op rockzanger Pawel Kukiz, die uit het niets 20 procent van de stemmen behaalde. Oud-dissident Adam Michnik maande zijn landgenoten tot rede: "Wij geven Polen niet weg aan snotneuzen." Maar twee weken later zetten die snotneuzen de gevestigde orde definitief op zijn kop. In de tweede ronde gaven de jongste kiezers de doorslag. Polen krijgt met de 43-jarige nationalist Andrzej Duda het jongste staatshoofd van Europa.

En de derde ronde staat voor de deur: parlementsverkiezingen in oktober. Het resultaat zal vrijwel zeker een einde maken aan de stabiele, conservatieve coalitie die het land acht jaar lang heeft geregeerd.

De Poolse media stortten zich gretig op de paniek in het regeringskamp en het slijpen van de messen bij de nationalistische oppositie, maar de echte verandering heeft zich geruisloos voltrokken. Michnik vatte het, terugkrabbelend op zijn uitspraak over snotneuzen, als volgt samen: 'Dit is een grote generatieverandering. Mensen tussen de 20 en 35 eisen hun plek op. [...] In de bestaande instituties is voor hen geen plaats, omdat die bezet worden door de oudere generatie. Ze voelen zich gehaat en niet gehoord.'

Michnik was zelf een snotneus toen hij dissident werd ten tijde van het communisme. Hij zat jaren in de gevangenis en groeide uit tot een morele autoriteit. Maar roemruchte biografieën maken geen indruk meer op de jeugd.

Het is als na de Tweede Wereldoorlog. Na een kwart eeuw kwamen de naoorlogse babyboomers in opstand. In Polen eindigde de oorlog pas met de val van het communisme. Een kwart eeuw later staat ook hier een naoorlogse generatie op.

De basis voor de ontevredenheid is economisch. En dat is opmerkelijk, want Polen geldt als het grote succesverhaal in post-communistisch Europa: een onafgebroken groei, een spectaculair gestegen welvaart, een land dat veilig verankerd is in Navo en EU.

Contrast

Maar het succesverhaal dat de regering als een mantra herhaalt, contrasteert met de dagelijkse werkelijkheid van miljoenen Polen. Het gemiddelde loon is toegenomen tot bijna 1000 euro per maand, maar de meeste Polen moeten het met veel minder doen.

Ongeveer anderhalf miljoen Polen, veelal jongeren, zijn afhankelijk van flexwerk en zien geen perspectief op een vaste baan en stabiliteit. "In 2005 waren jonge mensen optimistischer dan nu. We zaten net in de Europese Unie. Ze hadden nog het gevoel dat er kansen voor ze lagen", zegt de Warschause socioloog Jacek Raciborski in een radio-interview. De jonge generatie heeft het gevoel de boot te missen. De verhalen over de communistische tijd, de lege winkels en voedsel op de bon zeggen hun niets. Het laatste model iPhone des te meer.

De kwintessens van deze botsing der generaties was een gesprekje tussen de zittende president Bronislaw Komorowski en een jonge kiezer tijdens de verkiezingscampagne. De jonge vrouw beklaagde zich erover dat ze 500 euro in de maand verdiende en geen krediet kon krijgen voor een woning.

Ik moest ook naar het buitenland om te werken en nu ben ik president, zo luidde de strekking van het presidentiële antwoord. De Amerikaanse droom op zijn Pools. Hier sprak een man die de beste jaren van zijn leven sleet met de strijd tegen het communisme, ontberingen leed en achter de tralies zat. Iemand voor wie de vrijheid in 1989 als een godsgeschenk kwam en voor wie met een democratisch Polen een droom in vervulling ging. Maar ook iemand die in zijn jonge jaren niet op het idee zou zijn gekomen dat hij 'recht had' op een eigen woning.

Voor zijn jeugdige gesprekspartner had hij het ook in het Chinees kunnen zeggen, of zelfs in het Russisch. De jeugd spreekt een andere taal dan de generatie van oud-dissidenten. "Je kunt stellen dat Duda de verkiezingen heeft gewonnen dankzij Twitter, Facebook, Wykop (een Pools sociaal netwerk, red.), YouTube", twitterde journalist Michal Majewski, nadat president Komorowski de verkiezingen nipt verloor. Het is voor het eerst dat in Polen een verkiezingscampagne via de sociale media werd beslist.

"Deze generatie verwacht een andere manier van politiek bedrijven, een ander soort democratie", aldus oud-president Aleksander Kwasniewski in een kranteninterview. "En dat is een groot probleem voor de huidige democratie, dat niet alleen in Polen zichtbaar is, maar ook in Griekenland en Spanje."

Er is echter een belangrijk verschil. Kwasniewski was zelf tien jaar president van Polen en in die tijd behaalde de partij waar hij uit voortkwam, de post-communistische SLD, bijna een absolute meerderheid in het parlement. Anno 2015 zijn linkse partijen zo goed als verdwenen. En als het aan de jongeren ligt, komen ze voorlopig niet terug. Terwijl in Zuid-Europa protestbewegingen links zijn, zijn ze in Polen rechts.

Neem Pawel Kukiz, de rockzanger die dankzij de jeugdige stemmen voor een verkiezingssensatie zorgde. In 2011 was hij lid van het comité voor de 'onafhankelijkheidsmars'. Deze mars wordt op de nationale feestdag georganiseerd door twee extreem-rechtse jongerenbewegingen. In een paar jaar tijd is de bijeenkomst uitgegroeid tot een massademonstratie, die gelijkgezinden uit heel Europa trekt. Nederland en Vlaanderen worden vertegenwoordigd door de 'volksnationalistische' beweging Voorpost.

Kukiz verklaarde toen: "Ik wil de nagedachtenis eren van de grote Pool Roman Dmowski." Dmowski was de vooroorlogse leider van anti-semitische nationalisten. "We moeten het patriottisme in het volk koesteren, zijn helden eer betuigen en zijn symbolen koesteren. Anders valt onze gemeenschap uit elkaar."

Op andere punten wijkt hij echter sterk af van de nationalisten, onder wie de winnaar van de presidentsverkiezingen, Andrzej Duda. Zo is Kukiz regelmatig kritisch over de katholieke clerus en steunde hij in het verleden premier Donald Tusk om een verandering van het kiesstelsel en lagere belastingen te bewerkstelligen.

Door te stemmen op rockzanger Kukiz hebben jongeren nee gezegd tegen 'het systeem': tegen de vriendjespolitiek, het nepotisme, de lage lonen, het gastarbeiden in West-Europa, de onopgehelderde affaires met politici in de hoofdrol, de arrogantie van de politieke elite, tegen de gezichten die al een kwart eeuw het publieke debat bepalen.

Maar het is meer een nood- of protestkreet dan een concreet politiek project. Kukiz zelf heeft herhaaldelijk aangegeven dat hij een paar dingen wil regelen - in de eerste plaats een districtenstelsel - en daarna liever terug wil naar zijn muzikale carrière.

Opiniepeilingen, hoe onbetrouwbaar ook, laten een trend zien. Als die doorzet, krijgt Polen een parlement met enkel en alleen rechtse partijen, waaronder een forse vertegenwoordiging van Kukiz cum suis. Hij kan het politieke landschap helemaal op zijn kop zetten.

Dit wordt al tien jaar beheerst door de strijd tussen het conservatieve Burgerplatform en het nationalistisch-katholieke Recht en Rechtvaardigheid. De laatste acht jaar trok die laatste aan het kortste eind: de nationalisten kregen steeds net iets minder stemmen dan hun concurrenten en bovendien werden ze gemeden door andere partijen in het parlement.

Kneedbare partner

Maar de komst van de rockzanger en zijn jeugdige gevolg kan alles veranderen. De kandidaat van de nationalisten, Andrzej Duda, heeft onverwacht het presidentiële paleis veroverd, mede dankzij Kukiz, en met Kukiz dient zich in het parlement een politiek onervaren en dus kneedbare coalitiepartner aan.

Bij de andere partijen, van conservatief tot de restanten van links, rinkelen de alarmbellen. Weten die jongeren dan niet wat er in de jaren 2005-2007 gebeurde, toen de katholiek-nationalisten regeerden? De jacht op politieke tegenstanders, het misbruik van het justitieel apparaat, het verdachtmaken van minderheden, het inbezitnemen van de media door politici, het verzieken van de relatie met buurlanden, eindeloze ruzies en intriges, het isolement in Europa. Willen jullie dat in Polen hetzelfde gebeurt als in Hongarije, waar nationalisten een steeds autoritairder bewind voeren?

Maar de jongeren lijken niet onder de indruk. Ze willen verandering, iets nieuws, of zoals de eerder geciteerde Kwasniewski het omschreef 'een ander soort democratie'. Die kunnen ze krijgen van de nationalistische voorman, Jaroslaw Kaczynski, 65 jaar jong en al ruim een kwart eeuw niet weg te branden uit de politiek.

'Kans is reëel dat er geen links overblijft'

Patryk Halaczkiewicz is 31 jaar, politicoloog en werkt bij een ngo die streeft naar invoering van een districtenstelsel in Polen. Invoering van een Brits kiesstelsel is het enige helder gedefinieerde programmapunt van Pawel Kukiz, de rockzanger die 20 procent van de stemmen kreeg bij de presidentsverkiezingen. Halaczkiewicz was het hoofd van zijn verkiezingsstaf.

Kukiz' aanhangers - meest jonge mensen - verkondigen zeer uiteenlopende denkbeelden. Halaczkiewicz zit in de liberale hoek. "De staat is een vijand van de burger. Wij willen geen sociale premies betalen. Wij krijgen in de toekomst toch geen pensioen van de staat. Ik wil geen geld van de staat, ik wil alleen dat de staat me met rust laat."

Wat Kukiz' aanhangers gemeen hebben, is woede. "Wij hebben niet genoeg aan de leuze '25 jaar vrijheid'. Mensen als president Komorowski vinden dat zij ons vrijheid hebben gegeven, en dat wij ons dus maar moeten aanpassen aan hun Polen. Maar wat kan mij het schelen hoe het onder het communisme was. Ik wil een ander Polen."

Dat het goed met Polen gaat, noemt hij een mythe. "Kent u een ander land waar 2,5 miljoen jonge, goed opgeleide mensen zijn vertrokken? Kennissen verdienen 350 euro per maand. Wij zijn een land van montagehallen voor westerse firma's geworden."

Hij vergelijkt de Kukiz-beweging met het Spaanse Podemos. "Alleen is Podemos links, want in Spanje hadden ze heel lang een rechtse militaire junta. In Polen hadden we communisme en dus is een revolutionaire beweging in Polen rechts, in de zin van economische vrijheid en patriottisme. Dingen als homorechten interesseren vrijwel niemand in Polen. Als we een districtenstelsel krijgen, is de kans reëel dat er helemaal geen links meer overblijft."

'De mensen zien hier geen kansen'

Joanna Wieczorek is 26 jaar. Ze heeft journalistiek gestudeerd. Sinds 2010 is ze werkzaam voor de katholiek-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). "Als het met Polen echt zo goed zou gaan als je overal hoort, dan zouden mensen niet op Andrzej Duda stemmen. Ze wilden het Burgerplatform, dat al acht jaar regeert, een gele kaart geven."

De regering drukt volgens haar maatregelen door die de samenleving niet wil: het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd, invoeren van de leerplicht voor zesjarigen, de eigen bijdrage voor een tweede studierichting. "Maar het belangrijkste is dat jonge mensen geen werk hebben. Ze blijven heel lang thuis wonen. En als ze zijn afgestudeerd, dan hebben ze tijdelijke baantjes of stages, vaak onbetaald."

Tijdens de campagne organiseerde ze de Duda-bus, waarmee kandidaat Andrzej Duda heel Polen doorreisde. "Hier in Warschau is wel werk, maar als je naar die kleine stadjes gaat, of naar het platteland, dat is echt triest. Winkels sluiten, kleine bedrijven vallen om. Mensen willen niet emigreren, maar ze zien hier geen kansen."

Volgens haar is de angst voor haar partij ongegrond. "Sommigen zijn bang dat hun vrijheid wordt ingeperkt, dat de katholieke kerk het voor het zeggen krijgt, want PiS is nu eenmaal een conservatieve partij." Jonge mensen zijn volgens haar niet bang. "Zij zien niet in wat er voor verschrikkelijks zou kunnen gebeuren als PiS gaat regeren."

Gaat het Polen van PiS lijken op Hongarije, waar premier Viktor Orbán streeft naar een 'niet-liberale democratie'? Ze twijfelt: "Premier Viktor Orbán heeft zijn programma op een radicale manier ingevoerd. Ik weet niet of dat hier in Polen mogelijk zou zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden