Jong, kwetsbaar en werkloos

Veertien miljoen Europese jongeren zitten thuis zonder baan. Velen zijn zo gedemotiveerd dat ze zich afkeren van de arbeidsmarkt.

Een langdurig werkloze in Napels, een tienermoeder in Saksen-Anhalt, een voortijdig schoolverlater in Lelystad en een depressieve bankzitter in Vilnius. Allemaal kwetsbare jongeren die ver van de arbeidsmarkt staan. En door de aanhoudende crisis raken ze nog verder verwijderd van werkend Europa.

"De cijfers over toenemende jeugdwerkloosheid zijn schokkend. Maar in de berekeningen tellen we doorgaans alleen de jongeren mee die klaar zijn om te werken en dit graag willen. Er is ook een enorme groep die zó gedemotiveerd is dat ze zich van de arbeidsmarkt afkeert."

Aan de telefoon spreekt Massimiliano Mascherini van de Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden, een agentschap van de EU. Hij onderzocht jeugd die niet werkt, geen opleiding volgt en geen stage loopt. Daarbij keek hij naar de achtergrond en het gedrag van deze 'thuiszitters' en wat ze Europa kosten.

De resultaten zijn verontrustend. Er zijn veertien miljoen jongeren die thuiszitten in Europa, 15,4 procent van de jongeren van 15 tot 29 jaar. Sommige zijn vrijwillig werkloos of aan het reizen, maar het merendeel is er slechter aan toe. "Ze hebben weinig vertrouwen in instituties en de medemens; ze zijn sociaal en politiek geïsoleerd. Ook hebben ze een grotere kans terecht te komen in het criminele circuit", zegt Mascherini.

In Brussel worden de ontwikkelingen rondom de thuiszitters bezorgd gevolgd, want de problemen zijn kostbaar. Mascherini heeft uitgerekend dat de jongeren de lidstaten in 2011 153 miljard euro kostten, terwijl dat in 2008 nog 119 miljard was. En dat is nog een conservatieve berekening, want alleen de uitgaven aan sociale diensten zijn meegerekend. De kosten van bijvoorbeeld criminaliteit en gezondheidszorg niet.

Ton Eimers, directeur Kenniscentrum Beroepsonderwijs Arbeidsmarkt (KBA) kent de probleemgroep goed. "Meestal jongeren met een handicap, leerachterstand en/of moeilijke thuissituatie." De Nijmeegse socioloog is te spreken over het onderzoek. "Het beschrijft vroegtijdig schoolverlaten en werkloosheid als uitingen van hetzelfde soort probleem: jongeren die de aansluiting met de maatschappij dreigen te missen. In tijden van crisis nemen de problemen van deze groep toe. Normaal neemt de arbeidsmarkt ook jongeren op die geen diploma hebben. Dat is nu anders. Als er al banen zijn, worden ze opgevuld door jonge mensen met hogere opleidingen. Het zijn de types die het normaal nét haalden en die er nu buiten vallen."

Opvallend is dat de jongeren in verschillende delen van Europa anders met hun situatie omgaan. In de Angelsaksische landen, Midden-, en Oost-Europa zijn thuiszitters passief. Ze zijn teleurgesteld in de maatschappij en instituties en hebben het gevoel dat niemand ze wil helpen. De reactie hierop is dat ze zich afsluiten. De groep vindt politiek minder belangrijk, een groot deel gaat niet stemmen. Bankhangen, sociaal isolement en eenzaamheid zijn de trefwoorden.

In de mediterrane landen is de probleemcategorie juist politiek actief. Mascherini: "Niet voor niets zie je in Spanje en Griekenland dat de jeugd bereid is de straat op te gaan. Ze voelen zich niet vertegenwoordigd in de politiek en verzetten zich daartegen. Ze hebben een hang naar radicalisme. Als er in die landen een extremistisch blok ontstaat, is de kans groot dat deze een grote achterban bij deze jongeren vindt."

Hoewel Spanje telkens genoemd wordt als het land met de grootste werkloosheid, is de situatie in Italië en Bulgarije zorgwekkender, zegt Mascherini. "Spanjaarden hebben relatief goede opleidingen en veel werkervaring. De jeugdwerkloosheid daar komt direct voort uit de crisis. In Bulgarije en Italië zijn de problemen structureler. Opleidingen sluiten niet aan op de markt, waardoor de jeugd totaal niet klaar is om te gaan werken. In Italië zitten jongeren al jaren thuis, waardoor de situatie nijpender is."

Het verschil tussen passieve en actieve ontevredenheid verklaart socioloog Eimers liever op een andere manier. "Ik denk dat frustratie eerder in boosheid omslaat in het zuiden van Europa omdat de aantallen groter zijn. Als in Nijmegen ineens 40 procent jeugdwerkloosheid was, zou de jeugd ook op de barricades gaan. Maar als je een van de weinigen bent, ga je je eerder zitten schamen op de bank."

De enige regio in Europa waar de thuiszitters zich volgens het onderzoek koest zullen houden, is Scandinavië. Mascherini: "Daar zijn alle jongeren even betrokken bij de maatschappij en politiek, werkloos of niet, schoolverlaters of niet. Sowieso doen landen als Zweden en Denemarken het goed. Er is daar nauwelijks een kloof tussen opleidingen en de arbeidsmarkt. Het verschil met Bulgarije en Italië kan niet groter."

En Nederland? Een voorbeeldland, vindt Mascherini. "Weinig structurele problemen en veel projecten en goede begeleiding. Maar ook bij jullie stijgt het aantal probleemgevallen door de crisis. Vanwege de neiging van deze jongeren zich te onttrekken aan de maatschappij is er nog te winnen door te kijken naar Scandinavië. Daar krijgt iedereen die is afgestudeerd automatisch een baanaanbieding."

Hennie van Meerkerk vindt dit beeld te rooskleurig. Ze is voorzitter van het collega van bestuur van Scalda, een mbo in Zeeland, en spreekt van een 'nieuwe categorie jongeren met meervoudige problemen': vroegere voortijdig schoolverlaters die werkloos zijn geworden. Ze worden door de sociale dienst van de gemeente naar het mbo doorgestuurd, omdat ze een opleiding moeten doen. Bij de meeste van deze jongeren heeft dat weinig zin. "Ze zijn minder gemotiveerd dan onze andere studenten. Ze zijn bij de vorige opleiding afgehaakt, wie zegt dat ze deze afmaken? Veel hebben psychologische problemen, depressies en ze komen vaak in aanraking met justitie."

Criminaliteit is een terechte zorg, aldus Mascherini. Uit zijn onderzoek blijkt dat deze jongeren gevoelig zijn voor verslavingen. "Dit kan een oorzaak zijn van schooluitval of werkloosheid, maar ook een gevolg. Bij jongeren die lang thuiszitten zie je depressies, waar verslavingen aan alcohol en drugs uit voort kunnen komen. Via hun drugsverslaving komen velen terecht in de drugshandel. Bij meisjes komen veel tienerzwangerschappen voor."

Volgens Van Meerkerk is vanwege de veranderingen op de arbeidsmarkt de positie van jongeren in Nederland nu veel slechter dan in de jaren zestig en zeventig. "Werk is flexibeler geworden, en hoewel sommige jongeren daarvan profiteren, doet de kwetsbare groep dat absoluut niet." Maar het aantal projecten en begeleiding vanuit UWV en leerplichtinstellingen is toch toegenomen? Ja, maar dat weegt niet op tegen de veranderingen. "Er worden nauwelijks nog vaste aanstellingen vergeven. Juist de jongeren die zich niet goed kunnen uitdrukken of een moeilijke jeugd hebben gehad, zijn hiervan de klos."

Eimers beaamt dit. "Het aantal is hier misschien niet zo groot als in Spanje of Italië, maar de harde kern van onze probleemjongeren is laagopgeleid en kwetsbaar. Deze wordt door de crisis groter. Ik denk dat er in Nederland beter samengewerkt kan worden tussen organisaties. Je ziet de problemen die ze zullen gaan hebben op de werkvloer namelijk op school al aankomen. Het zou eerder gesignaleerd moeten worden. Ook zou er beter samengewerkt moeten worden tussen gemeenten, UVW en leerplichtbureaus. Dit onderzoek wijst het weer uit: ze hebben te maken met dezelfde groep jongeren. Je kunt niet wachten tot het misgaat."

ITALIË
'Je moet ineens overal een diploma voor hebben. Zelfs om in de groente- en fruitsector te werken.'

Giuseppe Di Martino (29) wilde niet studeren en ging na zijn middelbare school aan het werk als bouwvakker. Vijftien maanden geleden raakte de Siciliaan uit Modica werkloos. "Acht maanden heb ik een uitkering gekregen, zo'n 900 euro per maand. Daarna niets meer. Gelukkig had ik wat opzijgezet. Af en toe klus ik zwart bij, dus ik kan net rondkomen. Maar ik haal weinig tevredenheid uit mijn leven."

De bouw op Sicilië is er dramatisch aan toe, vertelt Di Martino. Maar ook in andere sectoren valt voor laagopgeleiden weinig te halen. "Je moet ineens overal een diploma voor hebben. Zelfs om in de groente- en fruitsector te werken."

Toch weet hij dat hij niet de enige is die lijdt. "Om mij heen is iedereen depressief of kwaad. Geen enkele burger kan zich nog luxeproducten veroorloven. De economie is kapotgemaakt."

Di Martino is geagiteerd als hem wordt gevraagd of hij hulp krijgt bij het zoeken van werk: "De Siciliaanse overheid steekt geen poot naar me uit. De schuld van de crisis ligt bij de politici. Ze kunnen niet met publiek geld omgaan, denken alleen aan belasting innen en slachten de economie door zwartwerken te stimuleren."

Hij toont zijn verzet door de straat op te gaan. "Met demonstreren proberen we de regering zo ver te krijgen iets te doen aan de situatie." Maar hij verwacht dat er weinig verandert. "Mijn enige hoop is een nieuw bouwproject. Met een redelijk salaris. Alleen dan kan ik een gezin stichten en een vreedzaam leven gaan leiden."

IERLAND
'Veel van mijn vrienden trekken richting Scandinavië, Nederland, Engeland of Australië'

Zijn werkende leven was van korte duur. Martin O'Rourke (25) zit al sinds 2008 zonder baan, langer dan hij voor een baas heeft gewerkt. "Ik heb zo af en toe tijdelijk werk. Nu verkoop ik kerstspullen, maar het is niet genoeg om van rond te komen."

Nadat O'Rourke zijn middelbare school in 2005 had afgemaakt kon de Ier direct aan de slag in een winkel. "Ik had geen geld om naar de universiteit te gaan, ik kom uit een arbeidersfamilie. Studeren kost in Ierland ontzettend veel geld."

Op dat moment was het geen probleem dat hij geen diploma op zak had, de Ierse economie groeide als kool. Dat veranderde in 2008. De bankensector stortte in, mensen konden hun hypotheek niet meer betalen en de consumentenuitgaven liepen terug. "Ik was één van de eersten die zijn baan verloor."

O'Rourke heeft recht op een uitkering van 188 euro per maand en momenteel laat hij zich omscholen tot communicatie-adviseur. "Ik overweeg om weg te gaan. In Ierland is de kans op een baan vrijwel nihil, veel van mijn vrienden trekken richting Scandinavië, Nederland, Engeland of Australië."

"Ik hoopte dat de nieuwe ministers die achttien maanden geleden zijn aangetreden, iets zouden doen aan de crisis. Daarom heb ik gestemd op de links-liberale Labourpartij, maar er is weinig veranderd", zegt de in Dublin woonachtige O'Rourke. Hij heeft lang gewacht met het oppakken van de spandoeken, maar inmiddels loopt hij regelmatig mee met protestmarsen tegen de bezuinigingen. "De Ieren zijn niet zo actiebereid en hebben veel begrip voor de bezuinigingsmaatregelen die zijn opgelegd vanuit Europa. Maar de crisis wordt nu zo heftig gevoeld, dat ook wij de straat op gaan."

Portretten door Janne Chaudron en Fleur de Weerd

ZWEDEN
'Iedere keer krijg ik een mailtje met de complimenten voor mijn indrukwekkende cv, gevolgd door een afwijzing'

Vrachtwagenchauffeur, elektricien, of telemarketeer; het kan Robert Jodelsohn (28) niets schelen, als hij maar een baan vindt. Jodelsohn is nu zo'n vijf maanden op zoek naar werk en heeft op 400 vacatures gereageerd, schat hij. Tot nu toe zonder resultaat. "Iedere keer krijg ik een mailtje met de complimenten voor mijn indrukwekkende cv, gevolgd door een afwijzing."

De in Stockholm woonachtige Jodelsohn is een uitzondering binnen zijn vriendenkring. De meeste van zijn vrienden - over het algemeen hoogopgeleid - hebben een baan. Niet verwonderlijk, Zweden behoort tot de landen met de laagste jeugdwerkloosheid (7,8 procent) binnen Europa.

Jodelsohn heeft spijt van het feit dat hij zijn studie rechten niet heeft afgemaakt. Hij is twee keer voor zichzelf begonnen en twee keer ging dat fout. De eerste keer opende hij een restaurant in Stockholm. "Op de verkeerde plek." De tweede keer startte hij een eigen bedrijf met zijn vriendin, maar de relatie liep op de klippen.

Inmiddels zit de Zweed weer in de collegebanken. Hij studeert Italiaans en Mandarijn, hij leent de studiekosten. "Ik heb een baan nodig, want de uitkering waar ik een jaar recht op heb en die gelijkstaat aan het minimumloon, is niet genoeg."

Stemmen doet Jodelsohn al zo'n vier jaar niet meer. Hij is een uitzondering, de meeste van zijn vrienden doen dat wel.

"Het gaat me niet zozeer om Zweden, het gaat me om het hele systeem. In onze maatschappij draait het om geld, terwijl we met z'n allen de planeet verpesten. Daar hoor ik politici niet over. Ik ben wel betrokken bij de maatschappij, maar op een andere manier."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden