Joke van Calcar 1924-2007

Begin jaren tachtig stond Joke van Calcar aan de wieg van de terminale thuiszorg. Maar zelf heeft ze er geen gebruik van kunnen maken.

Ze was heel, heel erg energiek. De kinderen werden er wel eens moe van, zo veel energie als ze had. Ze was ook heel uitgesproken. Neem die keer dat ze, begin jaren zestig, naar de Franse film ’A bout de souffle’ ging en haar broer Wim bij toeval ook in de zaal zat. Bij het uitgaan van de bioscoop zagen ze elkaar. Haar broer vond het alleen maar een mooie film. Joke van Calcar daarentegen barstte in verontwaardiging uit over de ontrouw van de vrouwelijke hoofdpersoon. Broer Wim stond verbaasd te luisteren hoe Joke fulmineerde.

Toen haar vijf kinderen niet meer zo heel klein waren ging ze studeren: maatschappelijk werk. Eerder had ze alleen een mulodiploma gehaald. Zo kwam ze begin jaren zeventig terecht in de gezinszorg.

In 1973 ging ze mee met een werkreis van een stel werkers in de gezondheidszorg naar Londen, om daar iets te gaan bekijken wat in Nederland niet bestond: hospices. Huizen waar je, als medici je verder niet meer konden helpen, rustig tot je dood toe kon verblijven. Zou dat ook iets zijn voor Nederland, vroegen ze zich gezamenlijk af. Want er moest iets komen, zoveel was hen duidelijk.

De een kwam uit de wereld van de ziekenhuizen, een tweede uit de verpleeghuizen – geen van beide een plek waar je je laatste adem hoopt uit te blazen. Een derde zat in het oosten van Nederland, waar thuis overlijden dankzij de naoberhulp veel gewoner was dan in de Randstad – maar waar die behulpzame familieleden en buren weleens wat hulp konden gebruiken. En Joke van Calcar was mee vanuit de gezinszorg.

Begin jaren zeventig, dat was natuurlijk ook de tijd van de allereerste discussies over euthanasie – toen de Friese arts Postma nog een week de gevangenis in moest omdat ze haar moeder aan een zachte dood had geholpen.

Het contact dat bij die reis naar Londen ontstond, leidde ertoe dat in Nederland het begrip ’terminale thuiszorg’ zoetjesaan z’n intrede deed: thuishulp van mensen die getraind zijn om rond het sterfbed hulp te bieden aan de aanwezige hulp. Die niet alleen weten dat een afwasteiltje meestal in het gootsteenkastje staat, maar die ook een moeilijk gesprek aankunnen. Die het ook snappen dat kinderen van een stervende soms in ongelijk tempo toegroeien naar het besef: vader gaat overlijden.

Joke van Calcar stond aan de wieg van wat nu de Stichting Terminale Palliatieve Thuiszorg heet. Het verschil tussen toen en nu is niet alleen dat je tegenwoordig thuis hulp kunt krijgen als je ongeneselijk ziek bent, maar niet in een anoniem ziekenhuis wilt overlijden. Het verschil is ook, dat mensen veel meer keuzes hebben. Ze kunnen nu zeggen: „Ik stop met die chemokuur hoor, ik wil kwaliteit van leven, niet kwantiteit”.

Joke van Calcar was in die wereld een flamboyante verschijning. Dat zat in haar stijl van kleden – heldere kleuren, opvallende brillen – maar ook in haar manier van doen. Ze was geïnspireerd, maar nooit zwaar of moeizaam. Het leek of haar boodschap was: ’Wees niet bang voor de dood, het hoort bij het leven’. Juist omdat ze vrolijk was, er vrolijk uitzag en een stralende uitstraling had, was je bereid om met haar de diepte in te gaan.

En ze vertegenwoordigde in landelijk overleg natuurlijk altijd ’Amsterdam’ – door in de instelling voor gezinszorg vrijwilligers te begeleiden, kon de rest van Nederland zich aan dat voorbeeld optrekken.

Maar zelf heeft ze geen gebruik kunnen maken van terminale thuiszorg. Ze woonde, met haar man Joop Willenborg, alweer jaren niet meer in Amsterdam, maar in Castricum – vlakbij het strand en de duinen, waar ze zo van hield.

Toen kreeg de vasculaire dementie haar te pakken. Ze kwam in een rolstoel terecht en kon niet meer praten, op een enkel zinnetje na. Een verpleeghuis leek de beste oplossing. Daar heeft ze nog anderhalf jaar gezeten, dagelijks bezocht door man en kinderen.

Joke van Calcar, geboren op 12 april 1924 in Koog aan de Zaan, overleed 17 maart 2007 in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden