Interview

John M. Coetzee ontheiligen doe je zo

Kristien Hemmerechts: 'Er zijn docenten die weleens iets gaan drinken met een student. Ik vind dat dat niet werkt.' Beeld Bart van der Moeren

Kristien Hemmerechts houdt ervan aan taboes te peuteren. Door haar vorige boek, over de vrouw van Marc Dutroux, werd ze bijna België uitgegooid. In een nieuwe roman zet ze vraagtekens bij de veelgeprezen schrijver John M. Coetzee.

In de tuin van haar prachtige jugendstil-huis in een Antwerpse buitenwijk is het prettig toeven. Jammer eigenlijk om het over seksueel geweld te hebben, maar dat is het thema waar de Vlaamse auteur Kristien Hemmerechts (59) door geobsedeerd blijft en opnieuw over heeft geschreven. Ook haar jongste roman, 'Alles verandert', is ervan vergeven. Het was voor Hemmerechts een bijzonder experiment - ze schreef een variant op het veelgeprezen 'Disgrace' ('In ongenade') van de Zuid-Afrikaanse auteur en Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee uit 1999. Een spiegelroman, zoals dat heet.

Waar de 52-jarige blanke universiteitsdocent David Lurie in Kaapstad een studente het bed in trekt, waarna ontslag volgt, gebeurt dat bij Hemmerechts met de eveneens 52-jarige succesvolle en door seks geobsedeerde universiteitsdocente Iris Verdonck. Beiden vallen in ongenade, beiden verliezen volledig de controle over hun leven.

Als David zich terugtrekt in het huis van zijn dochter op het Zuid-Afrikaanse platteland - het apartheidsbewind is over, het ANC is aan de macht - wordt hun boerderij op een avond overvallen door drie zwarte mannen. Dochter wordt door alle drie op brute wijze verkracht en raakt zelfs zwanger. Hij wordt opgesloten en in brand gestoken. In 'Alles verandert' is het Iris die bij haar zoon intrekt, waar op een avond drie Somalische vrouwen binnendringen, haar gruwelijk toetakelen en verkrachten met een dildo.

In uw verhaal zijn vrouwen de verkrachters. Hun gewelddadigheid doet niet onder voor die van de mannen bij Coetzee. Wat wilt u ermee aantonen?
"Ik doceer al jaren literatuur en ben veel bezig met gender, sekseverschillen. In praktisch alles wat zich afspeelt in romans maakt het uit of je een man of een vrouw bent. Ik wijs mijn studenten daarop, maar ze zeggen vaak: Nou en? Er is weerstand. Misschien is dat anders bij studenten in Nederland? Als ik ze dan uitleg wat voor patroon er in zit, zie je wel dat het kwartje valt.

"Wat je in een boek kunt doen, is de rollen omdraaien. Ik wilde kijken wat er gebeurt als 'hij' een 'zij' is. De vraag was hoever ik kon gaan met die rolomkering. Ik wilde het niet burlesk, niet potsierlijk maken. Als ik het helemaal had gespiegeld, zouden de drie vrouwen Iris' zoon hebben verkracht. Dat leek me niet te doen. Drie keer gedwongen een erectie? Arme Iris was daardoor de pineut."

In 2008 schreef u al een pleidooi voor geweldloze seksualiteit: 'De man, zijn penis en het mes'. Dat heeft niet geholpen.
"Het is natuurlijk niet zo dat als Kristien het wil, we het meteen anders doen. Ha. Weet je dat mannen zich vaak gekwetst voelen als je zegt dat hun seksualiteit potentieel gewelddadig is? Ze zien dat als een persoonlijke aanval. Je moet er dan altijd bij zeggen: Ja, maar jij niet!

"Kijk naar IS, hoe hun agressie en ideologie seksueel bepaald is. Niet alleen westerse vrouwelijke gijzelaars, maar ook hun eigen vrouwen worden gebruikt als jihadbruid of seksslavin. Er wordt veel seksueel geweld gepleegd in Oost-Congo en Oeganda, ook zelfs door VN-soldaten in Haïti en onlangs in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Ik las laatst dat Amerikaanse soldaten destijds ook op grote schaal hebben verkracht in Vietnam, ik wist dat niet."

U hebt altijd dubbele gevoelens gehad over het boek 'In ongenade' van Coetzee, waarin hij de ultieme vernedering van de mens zo briljant weet te verwoorden.
"Ik ken de theorie als geen ander: dat je romanpersonages niet mag verwarren met de auteur zelf. Toch kan ik dat niet laten. Het is menselijk. Ergens verdenk ik hem ervan dat hij het eens is met zijn hoofdpersoon David Lurie. En die Lurie heeft zo'n zelfmedelijden, hij ziet zich als slachtoffer van de politiek-correcte maatschappij die lusten aan banden wil leggen, hij ziet zich als de dienaar van Eros.

"Ik heb zijn cruciale passages heel vaak gelezen, en dan denk ik steeds: is het nou ironie van Coetzee of niet? Ik vermoed eigenlijk van niet. Tegelijkertijd weet ik: het maakt voor de literatuur niets uit. Dat boek heeft zoveel aanzien, je mag er alleen nog maar met veel respect over praten. Dat irriteert me. Toch moet het mogelijk zijn er een debat over te voeren.

"Je ziet het ook bij Philip Roth. Die voert mannelijke personages op in een post-feministische wereld, zoals in 'The Human Stain' uit 2000 ('De menselijke smet'). Die klagen dat ze geen macho mogen zijn, dat hun rechten worden afgepakt. Vrouwen die daartegen protesteren worden tot karikaturen gemaakt. Zo breng je de feministische beweging in diskrediet."

Maar er zitten toch extreme kanten aan het feminisme?
"Welke dan? Er is toch geen fundamentalistische politie die alle penissen wil afsnijden? Kijk naar de zaak-Dominique Strauss-Kahn. Jaren kon die man ongestraft doen wat hij wilde met prostituees. Hij dwong hen tot anale seks, zoveel werd duidelijk uit zijn proces. Dankzij geld en connecties kon hij het zo lang volhouden. Neem de Britse presentator Jimmy Savile en de Amerikaanse acteur Bill Cosby, de rk kerk. Men wist het, maar die mannen werden niet opgepakt.

"Wat ik trouwens wel als een probleem zie van dat politiek-correcte denken: dat je niets meer mag zeggen. Omdat altijd iemand beledigd kan zijn. Ik zie ook in romans tegenwoordig een soort zelfcensuur van schrijvers. Boeken uit de jaren vijftig zijn nog ongehinderd seksistisch en racistisch. Daardoor zie je beter wat er leeft in die tijd. Ikzelf moet nu echt opletten dat ik bijvoorbeeld geen karikaturale homo neerzet als personage."

U kunt in uw boeken iemand de codes laten overtreden van wat wel en niet mag. In het echte leven, uw werk als docent, moet u keurig zijn.
"Ja, ik laat mijn personages, zoals Iris, dingen doen die ikzelf nooit zou doen en niet wil doen. Er is ook geen drang die ik moet onderdrukken. Ik ben nooit over de schreef gegaan. Ik ben eerder iets te afstandelijk, te beheerst. Er zijn docenten die weleens iets gaan drinken met een student. Ik vind dat dat niet werkt. Je zit in een positie dat je iemand een cijfer moet geven. Ik zou ze ook nooit thuis uitnodigen. Het is niet verboden. Maar je bent nou eenmaal geen vriendinnen."

Uw hoofdpersoon Iris vraagt zich tijdens een college hardop af of een schrijver niet af en toe wat mededogen moet hebben met de romanpersonages. Ze hebben er niet voor gekozen te bestaan. Dat mededogen hebt u bepaald niet.
"Het had nog altijd erger gekund. Iris zegt dat naar aanleiding van 'Madame Bovary' van Flaubert, het boek dat ze tijdens een college behandelt. Bovary gaat eraan, haar man ook, en dan moet hun kind ook nog dood. Kom op, ben je geneigd te zeggen, give them a break.

"Nou ja, in het echte leven gebeuren ook vreselijke dingen. Ik denk heel vaak als ik de krant lees: als ik dit in een boek zou verwerken, zou het overdreven en ongeloofwaardig zijn."

In de literatuur ziet u weerspiegeld hoe het denken over seks is veranderd, vrouwonvriendelijker is geworden.
"In 'Rabbit Run' uit 1960 van John Updike lees je dat orale seks in het klassieke huwelijk niet aan de orde is. In die tijd haalde een man het niet in zijn hoofd om een vrouw die hij respecteerde te vragen hem te pijpen. Pas als de hoofdpersoon in 'Rabbit Run' zijn minnares wil vernederen, dwingt hij haar daartoe. Je ziet hoe dat verschuift. Tijdens de seksuele revolutie wordt orale seks herontdekt. Ja, voor mannen dus. In de Verenigde Staten heb je dan ook workshops waar vrouwen mannen leren pijpen. Nu wordt orale seks vaak voorgesteld als een man die bediend moet worden, zo'n man die het hoofd van een vrouw naar zijn kruis duwt, wat getuigt van minachting. Er zit het idee achter: ik heb daar recht op."

Uw landgenoot, seksuologe Goedele Liekens geeft nu seksles aan Engelse kinderen.
"Ik vind het goed wat ze doet. Wij wisten vroeger niets. Praat er maar over. Hoe meer hoe beter. Het paradoxale is dat mijn generatie, in een preutse tijd, vrijer was. Je moet nu erg beantwoorden aan een ideaal. Ik weet niet of er tegenwoordig jonge vrouwen zijn die enigszins hun schaamhaar durven te laten staan. Lingerie? Dat verwachtten jongens vroeger niet."

Net als de Belgen deden met uw Dutroux-boek, zullen nu de Coetzee-fans over u heen vallen.
"Er zijn drie opties. Mijn boek kan genegeerd worden. Coetzee is zo'n reus, en als zo'n dwerg even aan zijn sokkel prutst, ach... Mensen kunnen ook kwaad worden: wie denkt die dwerg wel wie ze is? Of mensen denken: hé, interessant."

U draagt uw boek trouwens wel op aan Coetzee. Toch een hommage?
"Ja, ik heb toch zijn plot gestolen, hoewel het een heel ander boek is geworden. Ik wilde dat het overduidelijk was, wat ik heb gedaan. Ik ben nogal tegen plagiaat. Ere wie ere toekomt."

Kristien Hemmerechts

Het uitgebreide oeuvre van Kristien Hemmerechts (Brussel, 27 augustus 1955) werd veelvuldig bekroond. Vorig jaar verscheen haar omstreden roman 'De vrouw die de honden eten gaf' over Michelle Martin, de vrouw van Marc Dutroux. Naast haar schrijverschap is Hemmerechts al jaren hoofddocente Engelse letterkunde aan de Brusselse universiteit. Ook geeft ze les in creatief schrijven op de Antwerpse toneelacademie Herman Teirlynck.

In 2000 was ze Zomergast bij de VPRO, waarbij ze de kijker trakteerde op heftige horror- en pornografische beelden. Hemmerechts is getrouwd met de West-Vlaming Bart Castelein. Uit een eerder huwelijk heeft ze een dochter, ze is inmiddels oma. Over de wiegedood van haar twee zoontjes schreef ze 'Sprookje' (opgenomen in de bundel 'Kerst en andere liefdesverhalen', 1992).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden