John Leighton / directeur van het Van Goghmuseum

Wat is het mooiste schilderij dat ooit door een Nederlandse schilder is gemaakt? Deze vraag legt Trouw u voor. Ter voorbereiding op de verkiezing van het mooiste schilderij van Nederland geven twintig bekende Nederlanders hun vijf favorieten. Aflevering 1: John Leighton, vertrekkend directeur van het Van Gogh Museum.

Leo van Essen

Deze maand verlaat John Leighton, sinds 1987 directeur van het Van Goghmuseum, ons land voor een nieuwe baan als directeur van de National Galleries van Schotland. Een afscheid van de Nederlandse schilderkunst is het echter niet. De musea waar hij de leiding over krijgt, hebben immers een mooie collectie Nederlandse schilderijen. Maar belangrijker is het feit dat Leighton de afbeeldingen van zijn geliefde schilderijen in zijn hoofd meeneemt. ,,Mijn favoriete Van Gogh heb ik heel scherp opgeslagen. Ik zou die vrij goed kunnen natekenen," zegt hij.

Voor Leighton is het niet noodzakelijk om een schilderij te zien om ervan te kunnen genieten. ,,Hoe lang sta je gemiddeld in een museum voor een schilderij?,” vraagt hij. ,,Slechts acht seconden. Dat is weliswaar een beslissend moment, omdat je direct in contact staat met het werk. Maar belangrijker is de tijd daarna, als je het beeld meedraagt in je geheugen. In je hoofd komt het schilderij tot leven. Dan komen allerlei associaties boven, alsof je een computer met een persoonlijke beeldbank bent. Kijk je naar een zelfportret van Rembrandt, dan vergelijk je het met de miljoenen beelden van gezichten die zijn opgeslagen in je hoofd.”

Kijken naar kunst is dus een levendige zaak. Leighton begrijpt daarom niet dat staatssecretaris van cultuur Medy van der Laan een schilderij aan de muur saai vindt. Zij wil dat musea schilderijen opleuken met muziek, licht of computerspelletjes. ,,Van der Laan denkt dat een schilderij een dood object is. Als je passief voor een schilderij gaat wachten op de dingen die komen, is de kans inderdaad klein dat er wat gebeurt. Maar als je in staat bent je fantasie op gang te brengen, kan er van alles gebeuren. En het mooie is dat alle reacties goed zijn. Als kijker kun je niet fout zitten.”

Hoewel Leighton de Nederlandse kunst goed kent, vindt hij het niet gemakkelijk om een gedeeld kenmerk van Nederlandse schilders te noemen. ,,Je hebt natuurlijk het Hollandse licht, de Hollandse luchten, het Hollandse landschap. Maar dat zijn van die algemeenheden. Ik vind daarin eerder de verschillen opvallen dan de overeenkomsten. Bij al die onderwerpen kom je zowel een abstracte, gedisciplineerde manier van werken tegen als het vrije, woeste schilderen. Ik kijk als museumdirecteur trouwens liever terug op individuele schilderijen dan op stromingen en naties. Het zijn tenslotte de schilderijen waar je wat mee hebt.”

Bijvoorbeeld met het zelfportret dat Rembrandt maakte op zijn tweeëntwintigste. ,,Het is absoluut een van mijn favorieten. De allermooiste of allerbeste is het misschien niet. Andere Rembrandts, zoals De Joodse Bruid of De Staalmeesters, hebben meer kracht. Maar dit zelfportret kun je moeilijk van je netvlies af krijgen. Rembrandt was pas negentien toen hij het schilderde. Hij speelt hier heel zelfverzekerd met jeugd en pretentie. Het haar - ik denk ogenblikkelijk aan het haar bij dit schilderij - is gewoon met de achterkant van het penseel gedaan. Zo simpel, maar het werkt. En dan dat stukje licht bij de nek. Dat dreigt af te leiden van het gezicht, maar doet het net niet. De ogen kijken je vanuit het donker aan. Meestal heeft een portret een duidelijke focus op de ogen. Vaak brengt een schilder er een lichtje in aan om ze tot leven te brengen. Maar Rembrandt doet het omgekeerde. En toch brànden die ogen.”

Mooi van kleur en compositie en toch bescheiden. Leighton: ,,Dit onderscheidt Nederlandse kunst van Franse of Italiaanse: het direct menselijke en het intieme karakter. Hier voel je geen barrière tussen kunst en toeschouwer. Ja, als je een rode draad door de Nederlandse kunst moet aanwijzen is het dit: de menselijkheid en intimiteit.”

Leightons tweede keus heeft nadrukkelijk te maken met het breukvlak waarop zijn leven zich bevindt. ,,In Edinburgh hebben we een grote collectie Nederlandse kunst. Er hangt één van Saenredams mooiste schilderijen: een twee meter hoog Interieur van de Sint Bavo in Haarlem. Ik ben er de afgelopen maanden vaak gaan kijken. Het werd voor mij een rustpunt na alle vergaderingen. Dit werk symboliseert mijn toekomst. Het verleden is dan de St. Adolphuskerk van Assendelft uit het Rijksmuseum. Je kunt van dit werk houden vanwege de kleur, het licht, de harmonie, maar ik hou ervan vanwege de discipline van de lijnen. Je wordt helemaal de kerk ingezogen, van de voorste lijnen op de grond tot in het schip van de kerk. Ik kom uit een familie van architecten en heb altijd gehouden van de architectuur in de Nederlandse schilderkunst. Saenredam gaat heel ver in het aanbrengen van orde en discipline, het is bijna abstract geworden. Prachtig.”

De protestantse sfeer van deze sobere kerk doet Leighton denken aan zijn jeugd. „Als kind zat ik tijdens de preek eindeloos te tellen: de tegels, de beuken, de lijnen. De architectuur was mijn afleiding. Wat ik ook interessant vind is dat Saenredam op dit schilderij het graf van zijn vader heeft geschilderd.”

En dan natuurlijk een Van Gogh. ,,Ik heb één seconde overwogen om onvoorspelbaar te zijn en géén Van Gogh te nemen. Maar na zoveel jaar intens met deze kunstenaar verkeerd te hebben, zou dat onbeleefd, zelfs onbeschoft zijn geweest. Binnen het oeuvre van Van Gogh was de keuze makkelijk: ’Het korenveld met kraaien’.”

Dit werk is het tegenovergestelde van de ingetogen Saenredam. Leighton: ,,Dit is lawaai! De volle kleur, de volle emotie, niets wordt teruggehouden. Ik wilde een schilderij waarop je Van Gogh vol zelfvertrouwen zag. Mij fascineert de kleur: het dreigende blauw, het felle geel, het rood. Maar ook de compositie: de band van de lucht, de band van het gouden koren en de paden erdoorheen. Veel mensen beschouwen dit als een pessimistisch schilderij. Hij maakte het immers een paar weken voor zijn zelfmoord. Dat feit beïnvloedt de beeldvorming rond dit schilderij. Ik probeer dat los van elkaar te zien en zie dan een heel vitaal werk. De oogst kun je zien als dood, maar ook als vernieuwing. Met deze vitale kleuren, de krachtige penseelstreek en de doorgaande cyclus van de natuur als thema zie ik er hoop en toekomst in. Nederland is altijd trots geweest op zijn zeeschilders, maar in dit werk zit minstens zoveel beweging.”

Leighton vindt De Zonnebloemen van Van Gogh minder goed. ,,Een gedurfd experiment, maar ik vind de nuance van dat geel niet helemaal geslaagd.”

Wel geslaagd vindt hij The Blue Dress van Kees van Dongen. ,,Bij Van Dongen is het raak of mis. Veel van zijn werk hoef ik nooit meer te zien. maar dit grote werk heeft een ongelofelijke uitstraling door dat rood en dat blauw. Zij is de vrouw van Van Dongen, maar speelt een grande dame. Die arrogantie, waarvan je weet dat die gespeeld is, geeft het een Montmartre-achtige allure. En dan die groenige hals met de ketting. Heel slim gedaan. Het is figuratieve kunst, maar net als bij Matisse weet je dat het geen weergave van de werkelijkheid is.”

Zijn laatste keuze komt uit het Stedelijk Museum van Amsterdam, dat een collectie heeft, die volgens Leighton te vergelijken is met de Tate in Londen of het MoMa in New York. ,,Een van de hoogtepunten eruit is North Atlantic Light uit 1977 van Willem de Kooning. Een werk vol energie, levenslust, vrijheid. En dat twee meter hoog. De Kooning schildert alsof hij ademhaalt. Zo direct.

Hoe moet je hier naar kijken als je het voor het eerst ziet? ,,Je moet het aandurven om er met open mind in te duiken. Ik ga altijd eerst heel dichtbij kijken. Bij dit schilderij word je erin gezogen door het drama van de verf zelf. Dan loop ik naar achteren en begint het vergelijken, het zoeken naar referenties. De titel geeft al aanknopingspunten voor associaties met licht en zee. Al kijkend probeer ik ordening, logica aan te brengen. Maar daarna moet je het loslaten en het werk op zichzelf bekijken.

,,Iedereen moet natuurlijk zelf weten hoe hij kijkt. Er zijn slechts twee verkeerde reacties op kunst: ’daar heb ik geen verstand van’ en ’ik weet al waar ik van hou’.”

Kijk voor alle details over de verkiezing op www.hetmooisteschilderijvannederland.nl . Daar kunt u ook meedoen aan de verkiezing door te reageren en zelf schilderijen te nomineren. Schrijven kan ook naar mooisteschilderij@trouw.nl. Of per post: Trouw lezersservice tav mooiste schilderij, Antwoordnummer 2792, 1000 PA Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden