Johannes XXIII behoedde de kerk voor vervreemding

Het Tweede Vaticaans Concilie maakte de katholieke kerk pas echt mondialer. Voor bisschoppen werd collegiaal bestuur het leidende beginsel.

Het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) was broodnodig. Alleen al het feit dat de leden van het wereldepiscopaat elkaar daar konden ontmoeten en dat het woord globalisering al invulling kreeg voordat het gangbaar was, maakt het tot een zeer geslaagd concilie. Zeker in het licht van Vaticanum I betoonde paus Johannes XXIII zich in zijn aankondiging van Vaticanum II - nu vijftig jaar geleden - een visionair en wereldleider, die de tekenen van de tijd goed aanvoelde.

Paus Johannes bewonderde Pius IX, de paus die Vaticanum I (1869-1870) leidde. Maar hij bewijst dat bewondering voor iemand en hem zelfs navolgen niet betekent dat men geen eigen weg kan gaan. De weg die Johannes met Vaticanum II ging, heeft de r.k. kerk goed gedaan, omdat zij minder onderhevig raakte aan isolationisme. De kerk werd veel meer tot een organisme waarvan de ledematen, verspreid over de hele wereld, zich sterker dan ooit bewust werden van elkaars aanwezigheid.

Vaticanum I had voor een groot deel in het teken gestaan van het dogma van de onfeilbaarheid van de paus. Staten als Oostenrijk, Duitsland, Rusland en Frankrijk vreesden een toenemende invloed van de kerkvorst in hun land door dit dogma. De Russische bisschoppen bleven dan ook thuis. Na felle debatten werd het op 18 juli 1869 evenwel afgekondigd: spreekt de paus ex cathedra (of verklaart hij iemand zalig of heilig), dan kan hij niet dwalen.

Maar wat deed Johannes XXIII en waarom streefde híj naar een concilie? In de handelingen van het concilie staat opgetekend dat hij de geloofsleer wilde bekrachtigen en de kerkelijke discipline beter wilde ordenen. Op zich zijn dit geen schokkende mededelingen. Maar uit wat de paus hier juist niet zegt, blijkt dat hij zijn goddelijke gang ging. Impliciet gaf hij namelijk in zijn aankondiging ook antwoord op de vraag of na de afkondiging van het dogma van de pauselijke onfeilbaarheid oecumenische concilies nu eigenlijk overbodig waren geworden.

Dit antwoord was dus ondubbelzinnig 'nee'. Hij riep immers alle bisschoppen samen en gaf zo aan de collegialiteit te willen bevorderen. Zo geschiedde dat paus Johannes het dogma van de pauselijke onfeilbaarheid in een ander perspectief zette dan de door hem bewonderde voorganger voor ogen had gehad. Tijden veranderen en pausen in de tijden.

Pius IX trachtte de chaos en onzekerheid in zijn tijden het hoofd te bieden door in 1864 de 'Syllabus errorum' (lijst van dwalingen - onder meer het socialisme, liberalisme en het rationalisme) te publiceren en in 1869 dus ook zijn eigen gezag en primaatschap te benadrukken.

Hoe geborgen Johannes XXIII ook was in de traditie, hij zag in dat het in zijn tijd niet meer zo werkte als ten tijde van Pius IX. Hij zag zekerheid en vrede niet tot stand komen door een trefzeker en (leer-)stellig spreken van een paus.

Johannes leefde in een tijd waarin de democratie begon te prevaleren en het kolonialisme teloorging. De Koude Oorlog stuurde mondiaal de hoofden en harten. De invloed van de massamedia nam toe, evenals het besef van de armoede in de wereld. Juist in deze tijd zag hij in bisschoppelijke collegialiteit en dialoog hét ultieme middel om de kerk moeder en leermeesteres te laten zijn.

Onderscheidend is Johannes in zijn idee van de collegialiteit binnen de orde van de bisschoppen. Dat was een groot goed en heeft mogelijk de kerk van vervreemding van de wereld gered. In de praktijk werd de kerk nu pas echt mondialer. Goed was ook dat Johannes, meer dan Pius, teruggreep op het bewustzijn dat de bisschop niet alleen het ultieme gezag in zijn eigen gemeenschap was, maar ook lid was van een leidend college in de wereldkerk.

Bisschoppen kunnen tijdens concilies in verwarrende tijden op één lijn komen met betrekking tot leerstellige zaken. Kerkvader Augustinus vond het om deze reden van belang dat er synodes en concilies werden georganiseerd. Maar, schrijft hij, concilievaders moeten elkaar ook bevragen op de geloofwaardigheid van hun levensstijl. Schandaleus gedrag kan de reden zijn waarom ketters en afvalligen blijven volharden in hun afscheiding van de kerk.

Mocht er nog eens een concilie komen, dan ligt het voor de hand dat er grote aandacht zal zijn voor de broederlijke toetsing en vermaning. De geloofwaardigheid van leiders - onder het vergrootglas van de media - hangt meer samen met hun authenticiteit dan met het bekleden van een ambt. Pius IX en Johannes XXIII zijn in 2000 tegelijk zalig verklaard. Zalig de paus die dit volgende concilie afkondigt en een volgend accent in de kerkgeschiedenis aanbrengt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden