Johannes-Passion met trappendynamiek

interview | Na zijn bijzondere en veelbesproken opname van de Matthäus-Passion uit 2013 komt dirigent René Jacobs nu met zijn interpretatie van de Johannes-Passion. Ook daarin schopt hij weer wat heilige huisjes omver.

De Johannes-Passion van Johann Sebastian Bach kent zijn eigen 'Erbarme dich'. Die aria uit de Matthäus-Passion, uitgegroeid tot het populairste en ontroerendste onderdeel ervan, komt op het moment dat Petrus de haan hoort kraaien nadat hij Jezus voor de derde keer verloochend heeft. In de Johannes-Passion komt datzelfde moment veel eerder, al na een half uurtje. En daar is het niet een alt, maar een tenor die zijn hart uitstort. 'Ach, mein Sinn, wo willt du endlich hin' zingt die boven onrustig woelende strijkerspartijen. Zijn hart doet pijn vanwege de misdaad dat de knecht zijn Heer verloochende, zingt hij even verder.

De aria duurt de helft korter dan het veel contemplatievere en tragere 'Erbarme dich'. Hij staat aan het einde van het eerste deel van de Johannes-Passion, alleen nog gevolgd door het ontroerende koraal 'Petrus, der nicht denkt zurück'. En dan is het bij live-uitvoeringen al pauze. Ik weet niet hoe het u vergaat, maar 'Ach, mein Sinn' blijft dan de hele pauze door het hoofd tollen. Zulke aangrijpende en goede muziek. Toch wonderlijk dat deze aria nooit op favorietenlijstjes voorkomt.

Op de nieuwe opname van René Jacobs zingt tenor Sebastian Kohlhepp 'Ach, mein Sinn' mooi en slank van toon. Nergens heb je bij hem het gevoel dat hij moeite heeft met adem (een heikel punt in deze aria), hoogte of tempo. Kohlhepp moet meteen daarna het slotkoraal van het eerste deel meezingen. Want Jacobs vindt dat solisten de juiste nederigheid krijgen als ze de koormuziek en de koralen mee moeten - of liever: mogen - zingen. En dus werkt Jacobs met zestien geselecteerde zangers van het RIAS Kammerchor aangevuld met vier solisten, die ook alle koren meezingen. Voor de koralen zet hij dan ook nog de andere zangers van het RIAS Kammerchor in plus de jongens van het Staats- und Domchor Berlin. Zo bereikt Jacobs het beste van twee werelden, omdat hij al die zangers gradueel kan inzetten, waardoor er een soort trappendynamiek ontstaat. Het werkt wonderbaarlijk wel.

Dat is al meteen duidelijk in dat wonderschone openingskoor 'Herr, unser Herrscher'. Het begint fluisterzacht en op sommige momenten in dat koor laat Jacobs de inzetten eerst door vier solisten zingen, en pas daarna voegen de overige zestien zangers in. Jacobs is een fervent tegenstander van de musicologische stroming die beweert dat Bach slechts één stem per partij gebruikte, maar door zijn bijzondere werkwijze in deze Johannes-Passion horen we toch af en toe hoe zo'n een-op-eenversie zou kunnen klinken.

Het flitsende koor 'Lasset uns den nicht zerteilen' krijgt dezelfde behandeling. Het wordt helder en strak opgezet door de vier solisten waarna de overige koorleden bijvallen. Die stapeling van geluid helpt de opwinding van juist dit koor voelbaar maken. De uitvoering ervan is een hoogtepunt van de nieuwe opname en laat duidelijk horen hoe goed solisten, koor en musici van de Akademie für Alte Musik Berlin zich op deze muziek hebben voorbereid. Op een bijgevoegde dvd is te zien hoe belangrijk Jacobs het vindt dat zijn zangers weten wat ze zingen; wat de theologische achtergrond van de teksten is.

En zo is 'Eilt, ihr angefochtnen Seelen' een wonder van ritmische precisie, stuwing en tekstbegrip. Johannes Weisser, die ook de Christus-partij voor zijn rekening neemt, zingt het weergaloos en de 'Wohin'-interpolaties van het koor zijn er heel precies ingepast. Werner Güra - de enige solist die stil blijft tijdens de koren - is een fantastische evangelist. Sopraan Sunhae Im en countertenor Benno Schachtner zingen hun aria's met groot gevoel voor woorden en noten.

Als altijd heeft Harmonia Mundi een en ander voorbeeldig uitgebracht; daar kan toch geen download of streaming tegenop. De cover toont een uitsnede van een schilderij van Lucas Cranach der Ältere: 'Die Dreifaltigkeit verehrt von Maria und dem heiligen Sankt Sebastian' (1515). Leuk dat Sankt Sebastian als een verwijzing naar 'Sankt Johann Sebastian' gezien kan worden. Maar buiten dat: het schilderij hing in de Nikolaikirche in Leipzig toen Bach daar in 1724 de Johannes-Passion voor het eerst tot klinken liet komen. Jacobs vermoedt zelfs dat Bach zich voor zijn openingskoor heeft laten inspireren door de majesteitelijke uitstraling van Cranachs God de Vader, die zijn lijdende zoon in de armen neemt.

Bach heeft zich met tussenpozen zo'n 25 jaar lang beziggehouden met de Johannes-Passion, teken dat het werk hem dierbaar was. Jacobs kiest voor de enig overgebleven partituur van Bach zelf uit de jaren dertig van de achttiende eeuw, maar voegt als appendix de vijf belangrijke wijzigingen uit 1725 toe. Zoals de enorm lastige tenoraria die op de plaats van 'Ach, mein Sinn' kwam. Ook die zingt Kohlhepp virtuoos goed, maar het is ook bij deze opname de eerdere aria die door het hoofd blijft spoken.

René Jacobs

Bach Johannes-Passion (Harmonia Mundi)

HHHHH

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden