Johannes Kemkens over Erasmus' zot

'De Lof der Zotheid' met Johannes Kemkens. Reserv: 0344 - 69 19 71.

Aldus besluit Desiderius Erasmus zijn rede die hij aan vriend en geestverwant Thomas More opdroeg; 'De Lof der Zotheid' (1511). Met deze slotzinnen besluit ook theatermaker Johannes Kemkens zijn gelijknamige monoloog. Net als Erasmus zelf, heeft Kemkens zich als De Zot vermomd, die weet dat dwaasheid wijsheid is, en andersom. Hij bevindt zich in het gezelschap van Pedanterie, Vleierij, Bedwelming, Werkschuwheid, Genot, Onverstand, Wellust, Feest en Roes, met wie hij zijn pijlen vooral op clerus, wijsgeren en overige zedenprekers richt. ('Heeft ooit een filosoof een zo volmaakte gemeenschap ontworpen als die der bijen?') Erasmus houdt één lang loflied op de onbevangenheid van het kind, de homo ludens, de volwassene die nog 'zot' durft te zijn.

Johannes Kemkens leidt zijn eigen 'Literair Theater' en trekt daarmee door de kleine zalen van het land. Eerder baseerde hij voorstellingen op 'De Regenmaker' van Wattson, 'Schaaknovelle' van Stefan Zweig, 'De Uitvreter' en 'Titaantjes' van Nescio. Toen hij bij kennissen bij toeval 'De Lof der Zotheid' in de handen kreeg, was hij meteen getroffen door de sprankelende hertaling uit het Latijn (van Ad. Donker) en door de helderheid van Erasmus' betoog - er leek in vijfhonderd jaar niets veranderd. Ter plekke wist Kemkens dat hij 'De Lof der Zotheid' op de planken wilde brengen. Vanaf donderdag staat hij nog een week in het Haagse Literair Theater Branoul, tot en met april reist hij met Erasmus door het land.

“De actualiteit, de bondigheid en de rechtstreeksheid boeiden mij meteen. Moet je je toch voorstellen dat Erasmus 'De Lof' in één week schreef! Hij was vanuit Italië op reis naar Thomas More, en toen hij na drie maanden in Engeland aankwam, pende hij het in acht dagen neer! Het is fascinerend om te ontdekken dat we in wezen niets veranderd zijn. De mens is sinds de Middeleeuwen geen steek opgeschoten. Nog steeds worstelen we met dezelfde problemen en inzichten. We zijn alleen serieuzer geworden.” Hier en daar schrapte Kemkens passages ('wat lange over het te rijke roomse leven en de daarbij horende corruptie'), maakte lange zinnen korter en knipte wat 'barokkrullen' weg. In zijn eenmansvoorstelling volgt Kemkens - in chic narrenpak - Erasmus desondanks op de voet.

Erasmus stelde dat zijn rede niet als pamflet maar als grap beschouwd moet worden, en deed dat waarschijnlijk hoofdzakelijk om de censuur te omzeilen. Kemkens: “Onder het mom van grap kun je natuurlijk verschrikkelijk veel zeggen. Shakespeare betitelde zijn 'Midzomernachtsdroom' als een klucht, tja. Stel dat Bolkestein hetzelfde als Youp van 't Hek gaat zeggen, dan gaat z'n kop er af. Bij Erasmus denk je eerst: dat klinkt wel lollig. En opeens ontdek je: dat is helemaal zo niet. Totale onzin blijkt dan heel weloverwogen. Ik zie de toeschouwers nadenken: waar gaat het over? Na de voorstelling kwamen mensen naar me toe met de opmerking: 'Ik geloof dat ik toch maar eens wat zotter moet worden.' Echte waarheid, tenzij die niet kwetsend is, heeft altijd een komische kracht in zich. Alleen kinderen en echte dwazen kunnen nog van echte humor genieten. Of er in de Middeleeuwen meer humor was dan nu? Misschien wel, toen was er nog geen televisie, en om televisie valt nou eenmaal amper te lachen. Stel je een avond zonder televisie voor, dan wordt er toch altijd meer gelachen dan met televisie? Er is dan altijd wel iemand die met een geestig verhaal of voorval komt.”

Heeft Kemkens zich enige voorstelling van Erasmus gemaakt? “We zouden haast vergeten dat hij ook een mens van vlees en bloed was. Erasmus wilde zo gauw mogelijk het klooster uit, om te kunnen reizen. Het is bekend dat hij van een goed glas wijn hield. Ik heb voorgesteld dat er bij zijn standbeeld in Rotterdam ook een wijnfonteintje moet komen. Erasmus was geen beeldenstormer, zoals Luther. Als je 'De Lof der Zotheid' leest, zie je ook hij kon rondkijken, en dan maak je mij niet wijs dat hij niet zou kunnen lachen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden