'Johan Polak is ongelooflijk bang geweest'

Koen Hilberdink, biograaf

"Mijn biografie van uitgever Johan Polak verschijnt over twee jaar. Eigenlijk zou dat dit jaar al gebeuren. Maar het leven van Johan is zo complex en er is zo'n groot archief, dat was voor mij niet te doen. Ik heb ook nog een volledige baan bij de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, dus het werken aan de biografie komt neer op de avonden, de weekenden en de vakanties. Maar omdat Athenaeum-Polak & Van Gennep, die Johan mede heeft opgericht, dit jaar vijftig jaar bestaat, kreeg ik het verzoek een soort tussenboekje te schrijven, en dat is dit geworden.'

Het gaat vooral over de geboorte van Johan als uitgever. Ik geef een schets van zijn jeugd en hoe hij ertoe is gekomen om in 1962 samen met Rob van Gennep de uitgeverij op te richten. Johan is een ongelooflijk interessant personage. Bij hem pak je alle grote thema's samen die in zijn tijd speelden: de Tweede Wereldoorlog, de onderduik waardoor hij als Joodse jongen kon overleven, het antisemitisme waarmee hij ook na de oorlog nog te maken kreeg, de Koude Oorlog waarin hij heel duidelijk positie koos, de opkomst van de experimentelen in de kunst waartegen hij zich afzette en waardoor hij moderne dichters en schilders tegenover zich vond - aan de hand van zijn leven kun je de geschiedenis op een prachtige manier beschrijven.

Ik ben ongelooflijk nieuwsgierig naar andermans leven, dit is al m'n derde biografie. Ik ben erg geïnteresseerd in het leven op microniveau, je kunt het ook platte nieuwsgierigheid noemen: hoe geven mensen vorm aan hun leven? Ik ben benieuwd hoe mensen zich verbinden met hun omgeving, met hun vrienden. En ik wil graag weten hoe een individu zich verhoudt tot de grote lijn van de geschiedenis.

Johan kende ontzettend veel mensen, ook bekende Nederlanders, die komen in de biografie voor. Van mij worden over hen ontboezemingen, onthullingen verwacht. De grote uitdaging is dat ik op een eerlijke manier hun geschiedenis opschrijf, maar zonder iemand te kwetsen - de meesten zijn nog in leven. Je bent als biograaf soms een voyeur. Maar dat ben je als huisarts ook, of als psychiater. Net als een arts vind je als biograaf eigenlijk niks gek, je krijgt daar een soort professionalisering in.

Johan Polak is voor mij een sympathieke man, met ook wel nare kanten. En een triest figuur. De grote tragiek in zijn leven was de oorlog die hij als puber meemaakte. Die heeft hem angstig gemaakt: hij is ongelooflijk bang geweest. Zijn tragiek was ook dat hij er al heel vroeg heel oud uitzag, sommige mensen vonden hem erg lelijk, daar moest hij ook mee om zien te gaan. En wat natuurlijk heel sterk speelde, was zijn homoseksualiteit, het was in die tijd niet vanzelfsprekend dat je dat voor jezelf erkende, dat je daar voor uitkwam.

Polak was geen uitgever die talenten ontdekte. Hij heeft vooral de klassieken in vertaling gebracht, daar heeft hij geld in gestoken. Misschien is dat wel zijn grote verdienste geweest. Want dat was bijzonder: hij heeft de literaire traditie een stem gegeven in een tijd die heel erg woelig was in Nederland. En hij heeft ervoor gezorgd dat er nog steeds een uitgeverij is die deze traditie hoog in haar vaandel heeft."

Koen Hilberdink: Boekenmanie, De geboorte van Johan Polak als uitgever. Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam; 106 blz. € 14,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden