Joesoepov en het onvermogen van een 286-processor

Het was 14 mei 1990. Toen er bij zijn appartement aangebeld werd, opende hij nietsvermoedend de deur. Enkele gewapende mannen zwaaiden met nepdocumenten. Enkele seconden later lag Artoer Joesoepov zwaar gewond op de grond. Het voorval was een keerpunt in het leven van de schaker die vandaag als favoriet van start gaat in de kroongroep van het toernooi van Groningen.

Toch prijkt zijn naam bovenaan de lijst van deelnemers aan het internationale toernooi van Groningen dat vandaag van start gaat. Dat Joesoepov is ingegaan op het verzoek van toernooi-directeur Johan Zwanepol heeft alles te maken met zijn resultaat van twee jaar geleden in de Martinihal. Joesoepov: “Ook in '92 ging aan mijn optreden in Groningen een schaakmarathon vooraf. Het resultaat was allerbelabberdst. Ik werd verguisd door de pers. Terecht, want een volle agenda mag nooit als excuus dienen. Ik heb hier dus wat goed te maken.”

Tussen de merendeels schriele gestaltes van de deelnemers aan de kroongroep valt het postuur van de in Moskou geboren schaker tijdens de opening van het toernooi des te nadrukkelijker op. De lange haren, het bebaarde gelaat en de forse torso leverden het produkt van een Russische moeder en een Tataarse vader in vroeger jaren een aantal curieuze bijnamen op. 'De beer' heet hij in de wandelgangen, of vaker nog: 'de muur van de Oeral'. Het zijn bespottelijke omschrijvingen, vindt Joesoepov zelf, zich hardop afvragend hoe het staat met de topografische kennis van de bedenker van die fraaie woorden. “Ik ben maar zelden in de Oeral geweest en de classificatie 'muur' is al helemaal niet op mij van toepassing. Ik heb absoluut niet de reputatie van een speler die onder alle omstandigheden de veiligheid in acht neemt. En de benaming beer. . ., ach, het is een aardig dier hoor, maar als ik naar sommige van mijn partijen kijk, zou de keuze voor de ezel meer voor de hand hebben gelegen.”

Zelfspot is de sympathieke en bescheiden ex-Rus niet vreemd. Door het geniale vernuft dat de jonge garde, met spelers als Sjirov, Anand, Kramnik, Tiviakov en Almasi - de laatste twee staan ook in Groningen op de deelnemerslijst -, tentoonspreidt is de hoge positie van Joesoepov op de schaakladder niet langer onaantastbaar.

Leeftijd

Dat was iets minder dan een decennium terug wel anders. Ook toen was het gat tussen het duo Kasparov/Karpov en de rest aanzienlijk, maar Joesoepov voerde met een derde plaats op de ELO-lijst geruime tijd het pact van achtervolgers aan. Momenteel bezet hij een tiende plek. “Je leeftijd vormt in de schaakwereld steeds meer een doorslaggevende factor”, legt Joesoepov uit. “Ik voel me tegenwoordig soms een 286 processor die het tegen het Pentiumgeweld van die jonge knaapjes op moet nemen. En dan praat ik nog niet over de fysieke en psychische ongemakken: ik heb permanent rugklachten en bovendien heb ik me nooit volledig kunnen aanpassen aan het nieuwe, versnelde speeltempo. Ik kan niet terugvallen op mijn stijl van spelen: het gedegen doorrekenen van varianten.”

“Het grootste probleem voor schakers tussen de dertig en de veertig”, betoogt Joesoepov, “is het opbrengen van de motivatie. Je beseft op mijn leeftijd dat schaken niet het belangrijkste in het leven is. Je moet een enorm hoge prijs betalen om aan de top te blijven meedraaien.” Dat offer kan en wil Joesoepov niet meer brengen. “Bovendien”, zegt hij, “besef ik allang dat ik niet begenadigd genoeg ben om een serieuze aanval op de top te doen.”

De erelijst van Joesoepov mag er niettemin zijn. Op zeventienjarige leeftijd werd hij in Graz jeugdwereldkampioen, waarna in 1980 de grootmeestertitel volgde. De gestage ontwikkeling leidde zes jaar later tot een optreden in de finale van de kandidatenmatches tegen zijn landgenoot Andrei Sokolov. Na een vlotjes genomen 6-4 voorsprong ging de strijd om de wereldtitel alsnog aan de Moskoviet voorbij. Een inzinking in de slotpartijen bezorgde hem een 7 1/2 - 6 1/2 verlies.

Het was in datzelfde piekjaar dat Joesoepov in Nederland zijn populariteit verwierf. In twee confrontaties (Hilversum: 3-3 en Tilburg: 3-6) beet Jan Timman zich stuk op de man met de imposante verschijning. De onderlinge krachtsverhouding tussen de twee schaakmatadoren bleef in de jaren daarna redelijk in balans. “Toch heeft Jan altijd dichter bij de absolute top gezeten dan ik”, erkent Joesoepov. “Zijn pech was dat de vorm op de beslissende momenten ontbrak. Jan schaakt fantastisch. De manier waarop hij in 1988 in Linares iedereen opzij zette, was imponerend, een van de fraaiste staaltjes schaak die ik ooit gezien heb.”

Het jaar 1990 markeert een belangrijke omslag in het leven van de ex-Rus. Een pistoolschot in zijn maag maakte bijna een einde aan zijn leven. “Het klinkt misschien vreemd”, zegt Joesoepov als hij de gebeurtenis uit zijn geheugen opdiept, “maar misschien moet ik blij zijn met wat er toen gebeurde. Het vereenvoudigde althans mijn beslissing Rusland te verlaten. Wat mij overkwam besloeg hooguit enkele seconden. Er werd aangebeld bij mijn appartement en ik opende de deur. Voor mij stond een groep mannen. 'Militia' (Russische politie - red), klonk het uit een paar kelen. Ik kreeg een paar valse documenten onder mijn neus geduwd, sommigen trokken messen te voorschijn en een van de lieden toonde mij zijn pistool. Hij schoot onmiddellijk. Ik kan me nog herinneren, dat de pijn op dat moment meeviel. Later bleken mijn computer, wat geld en een nieuwe Xerox verdwenen.”

Dat de schaker het er levend vanaf bracht, was miraculeus. Joesoepov: “De kogel passeerde alle organen. Ik heb een paar maanden met dat ding in mijn buik rondgelopen. De röntgenfoto's waren zo onduidelijk dat de doktoren niet tot een ingreep overgingen. Ik raakte het 'kleinood' pas kwijt na een invitatie van Bessel Kok (in het verleden de stuwende kracht achter de Grandmasters Association -red). Op zijn kosten werd ik opgenomen in een Belgisch hospitaal. Niet omdat ik onvoldoende kapitaalkrachtig was, maar als vriendendienst. Bessel kan op mijn eeuwige dankbaarheid rekenen. Er zijn ooit geruchten geweest, dat hij het roer bij de FIDE over zou nemen. Als je bekijkt wat er de laatste tijd op het bestuurlijke vlak is misgegaan, kun je slechts betreuren dat het nooit zo ver gekomen is. Toen Bessel de GMA verliet, verloor die organisatie terstond haar invloed.”

Joesoepov hoefde niet lang na te denken, toen vrienden in München hem aanraadden naar Duitsland over te komen. “Bovendien was mijn tweede vrouw in die periode zwanger en van de medische zorg in Rusland moet je je niets voorstellen.”

Het aannemen van de Duitse nationaliteit stelde Joesoepov deze maand voor het eerst in de gelegenheid de Duitse driekleur te verdedigen. Met redelijk succes, zo leek het, maar in de slotronde stond de ontmoeting met Rusland 1 op het programma. “We speelden voor een medaille, maar namen daardoor te veel risico's. Mijn nederlaag tegen Kasparov was illustratief. In een gelijkwaardige stelling ging ik, stom genoeg, op zoek naar de zwarte kat in de donkere kamer.”

Over de situatie in zijn vroegere vaderland - waar zijn ouders en broers nog altijd wonen - is Joesoepov sceptisch. “De crime rate in Moskou is hoog. Alleen als je weinig geld hebt, heb je niets te vrezen.” Hoezeer de voorzichtigheid in acht genomen moet worden, bleek tijdens de juist afgesloten Olympiade. Het team van Macedonië ervoer dat, toen het tijdens het wisselen van valuta bij een bank 7 000 dollar mocht inleveren aan een binnenvallende bende. De delegatieleider van die ploeg werd enige dagen later schrijnend genoeg opnieuw beroofd. Joesoepov stelt met enig cynisme vast, dat het met de veiligheid van topsporters beter is gesteld dan een jaar geleden. “Welgestelden zijn het doelwit van de mafia. Vroeger waren sportmensen ideale aanvalsobjecten, tegenwoordig is er een bredere rijke bovenlaag. Noem het dus maar een beter gespreid risico.”

De 34-jarige schaakgrootmeester heeft de schermutselingen tijdens het Olympiadecongres, waarbij Kasparov en Campomanes als winnaars uit het strijdperk kwamen maar zijdelings gevolgd. Dat Karpov door alle manoeuvres op een zijspoor is gezet, laat Joesoepov koud. “Ik vind de kwestie niet interessant. Ik heb het tv-debat tussen Karpov en Kasparov, voorafgaand aan de Olympiade, enige tijd gevolgd, maar raakte al na een paar minuten verveeld. Ik zie het spelletje tussen die twee heren nu al tien jaar. Hun schaakgenialiteit valt te respecteren, maar mijn vrienden zijn het niet.”

Voor de eindoverwinning in Groningen ziet Joesoepov geen duidelijke favoriet. “Ik heb de hoogste rating, zeker, maar het veld zit dicht opeen.” Hij wil tenslotte wel een gokje wagen en tipt één man in het bijzonder. “Van de twaalf deelnemers waren er elf in Moskou van de partij. Er is er dus maar een fris. Op mijn lijstje staat daarom Beljavski het hoogst genoteerd.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden