Joegoslavisch epos serieuze kanshebber

CANNES - Luidruchtig en overtuigend heeft zich gisteren een nieuwe kandidaat voor de Gouden Palm aangemeld. Enigszins aangeslagen door het ruim drie uur durende bombardement van beeld en geluid verliet het publiek de bioscoop na vertoning van 'Underground' van Emir Kusturica. De blaaskapel met de opzwepende muziek die van begin tot eind door de film heen jakkert trilt nog steeds na.

MARK DUURSMA

Kusturica, geboren in Sarajevo maar al jaren elders werkzaam, maakte een overweldigend spektakel van vijftig jaar Joegoslavië. Beginnend in 1941 en eindigend in 1992 vertelt hij het absurde verhaal van twee vrienden die elk hun eigen plaats innemen in de Joegoslavische tragedie. Naar Oosteuropees gebruik combineert 'Underground' tragedie, politieke satire en burleske.

Samen verrijkten de twee vrienden zich aan illegale handel tijdens de Tweede Wereldoorlog. Altijd dronken, altijd vrolijk, voor niemand bang, een hekel aan de Duitsers en verliefd op dezelfde vrouw, dat waren Marko en Blacky. Totdat de gewonde Blacky door Marko wordt ondergebracht in een ondergrondse schuilkelder.

Twintig jaar lang houdt Marko, inmiddels opgeklommen tot naaste medewerker van Tito, Blacky en een groep partizanen verborgen in de kelder. Ze maken wapens en denken dat de oorlog voortduurt. Met een sirene en een plaatje van Lili Marleen houdt Marko hen in die waan.

In de derde episode, dertig jaar later, treffen Marko de wapenhandelaar en Blacky de militieleider elkaar op het slagveld van voormalig Joegoslavië. Begeleid door de onvermijdelijke blaaskapel vieren ze feest in de hemel.

Klare taal Dat het leven ondergronds staat voor het leven onder het communisme lijdt geen twijfel. Kusturica doet niet aan dubbelzinnigheid: brandende lijken in een rolstoel die rondjes rijdt rondom een van het kruis gevallen Christus, dat is klare taal. Explosies, geweld, muziek, gigantische decors, eindeloze feestpartijen, het is niet gering wat er in 'Underground' allemaal voorbij komt.

In die zin is 'Underground' de tegenpool van 'To vlemma tou Odyssea' van Theo Angelopoulos, de andere monumentale film uit de competitie en eveneens eindigend tussen de ruïnes op de Balkan. Waar Kusturica al het vuurwerk uit de kast haalt, kiest Angelopoulos voor rust en mysterie. 'Odyssea' blijft superieur aan alle andere deelnemers, maar 'Underground' komt qua reikwijdte en kracht in de buurt van het Griekse meesterwerk.

Waarmee nog niet gezegd is dat de jury onder voorzitterschap van Jeanne Moreau de Gouden Palm morgenavond aan een van deze twee films zal geven. Wellicht kiest de jury voor de literaire verfijning van 'Carrington', de heroïek van 'Land and freedom' of de filmliefde van 'Ed Wood'. Of voor een van de twee films die pas vandaag zullen worden vertoond, 'Dead man' van Jim Jarmusch en 'La haine' van Mathieu Kassovitz. Vooral de laatste, over jongeren en politie in de Parijse buitenwijken, is een kanshebber, zo wordt hier beweerd. Geen beter geruchtencircuit dan de wandelgangen van een festival, waar iedereen tussen de voorstellingen door oordelen, tips en afraders uitwisselt. Nadeel van de late vertoning van 'La haine' is dat veel bezoekers vandaag al zijn vertrokken.

'Ed Wood', vanaf volgende week in de Nederlandse bioscoop, is Tim Burtons zeer geslaagde film over 'de slechtste regisseur aller tijden' en met name over zijn bijzondere relatie met de even legendarische Dracula-acteur Bela Lugosi, gespeeld door Martin Landau. De liefde voor het filmmaken, waar de film in wezen over gaat, spreekt ook uit de zorgvuldige manier waarop Burton zijn eigen film maakte. Hoofdrolspeler Johnny Depp, constant belaagd door fotografen en handtekeningenjagers, maakte tijdens de persconferentie van gisteren een zeer afwezige indruk. De vragen waren er dan ook naar: wat men vooral wilde weten hoe het voelde om op hoge hamken en in een angoratruitje te lopen, zoals Wood graag deed. In een moment van helderheid nam Depp het op voor zijn personage: in de jaren vijftig werd hij uitgelachen, maar in de jaren zeventig gebruikten regisseurs zijn ideeën. Als er geen Ed Wood was geweest, hadden we misschien ook geen David Lynch, John Waters en Tim Burton gehad, aldus Depp. Burton knikte instemmend.

Al met al bood het 24 titels tellende hoofdprogramma van Cannes dit jaar slechts twee echte uitschieters: 'To vlemma tou Odyssea' en 'Underground'. De rest was interessant genoeg, maar over de hele linie niet zo goed als men mag verwachten van het meest prestigieuze filmfestival ter wereld. Frappant genoeg zijn het vooral de relatieve nieuwkomers die de competitie aanzien gaven: Philip Haas met 'Angels and insects', Christopher Hampton met 'Carrington' en Larry Clark met 'Kids'.

Omgekeerd kregen veel gevestigde reputaties een flinke knauw: John Boorman met zijn kinderlijke politieke pamflet ('Beyond Rangoon'), James Ivory(met zijn ondramatische geschiedenisles ('Jefferson in Paris'), Terence Davies met zijn plaatjes- en liedjesboek ('The neon bible'), Zhang Yimou met zijn overgestileerde Gong Li-show ('Shanghai triad') en Manoel de Oliveira met zijn verbaal-filosofische essay ('O convento').

Honderd jaar cinema werd in Cannes op discrete wijze gevierd. Dagelijks was er wel een seminar, lunchsessie of persconferentie gewijd aan een van de talrijke initiatieven die op dit gebied door een Europees fonds of programma wordt ontplooid. Waarom en voor wie is daarbij niet altijd even duidelijk. Er waren exposities en er was de aardige serie 'Preludes' die steeds als voorfilmpje werd vertoond en in een paar thematische verwante fragmenten de filmgeschiedenis memoreerde.

Het meest ambitieuze initiatief komt van het British Film Institute, dat onder de noemer 'The century of cinema' achttien gerenommeerde regisseurs een produktie over hun nationale cinema laat maken. Zeven van deze films werden in Cannes vertoond. Tijdens het filmfestival van Venetië in september volgt de rest. Op de valreep van Cannes wordt hier al weer uitgekeken naar een zeer veelbelovend programma in Venetië: nieuwe films van Antonioni, Scorsese, Spike Lee, Woody Allen, Maurice Pialat, Ettore Scola. Maar dat duurt nog even.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden