Jodenhaat sluipt Hongarije in

Hongarije huisvest een grote Joodse gemeenschap, in omvang Europa's derde. Antisemitisme is er geen gemeengoed. Toch zijn er verontrustende ontwikkelingen.

'Vergeleken met andere Joodse gemeenschappen verkeren we in een goede positie. Maar als je de situatie in Hongarije vergelijkt met die van twintig jaar geleden, gaat het duidelijk in een verkeerde richting.' Peter Feldmajer, sinds 1991 afwisselend voorzitter en vicevoorzitter van de Hongaarse Vereniging van de Joodse Geloofsgemeenschap (Mazsihisz), wil geen paniek zaaien met verhalen over Hongarije als antisemitisch bolwerk. Maar zorgen heeft hij wel: "Het aantal gewelddadige incidenten kun je op één hand tellen, maar het antisemitisme wordt luider en virulenter."

Weinigen realiseren het zich, maar de Hongaarse Joodse gemeenschap is, na Frankrijk en Groot-Brittannië, in omvang de derde van Europa. Alleen in Boedapest al wonen zo'n 100.000 Joden. Hongaarse Joden hebben veelal wortels in het land die teruggaan tot de 19de eeuw of eerder.

Onder het communisme was de Joodse gemeenschap vrij onzichtbaar, want openlijke geloofsbeleving werd sterk ontmoedigd. Maar de laatste jaren is er sprake van een sterke Joodse opbloei. In de Hongaarse hoofdstad zijn 25 actieve synagogen, en op het platteland nog eens 20 tot 25. De Joodse wijk met zijn rijk versierde godshuizen en een toenemend aantal koosjere winkels en restaurants behoort tot de belangrijkste toeristische attracties van Boedapest.

Antisemitisme is er zeker. Uit onderzoeken naar tolerantie in Hongarije blijkt bijvoorbeeld dat 20 procent van de Hongaren geen Joodse buren wil hebben. Maar de synagogen in Boedapest hebben, in tegenstelling tot die Parijs of Antwerpen, geen permanente bewaking nodig, en antisemitisch geweld is zeldzaam.

Misschien dat het juist daarom opvalt als binnen luttele weken een vooraanstaande rabbijn op straat wordt uitgescholden, een Joodse man in elkaar wordt geslagen, een Holocaustmonument wordt beklad en een parlementariër van de extremistische Jobbik zich antisemitisch uitlaat in het parlement.

Die incidenten zijn verontrustend, maar het blijven voorlopig incidenten, waarvoor de verantwoordelijkheid gezocht moet worden bij een harde kern van extreem-rechts. Dat ligt anders met de groeiende conservatieve herwaardering voor het vooroorlogse Hongaarse staatshoofd admiraal Miklos Horthy, een bondgenoot van Hitler.

Horthy was geen aanhanger van Hitlers ideeën over de Endlösung en Hongarije gold lang als een betrekkelijk veilige plaats voor Joden, maar hij was wel degelijk een antisemiet. Het land kende ook voor 1944, toen onder Duitse leiding de deportaties begonnen, een reeks van antisemitische wetten. Zo mochten Joden niet meer trouwen met niet-Joden, en werden Joodse mannen te werk gesteld in arbeidscommando's, die duizenden niet overleefden.

Conservatieven waarderen Horthy vanwege zijn inspanningen om het grondgebied dat Hongarije na de Eerste Wereldoorlog kwijtraakte, terug te krijgen. Ze gaan voorbij aan zijn antisemitisme en ontkennen zijn verantwoordelijkheid voor de Holocaust, die in Hongarije pas begon toen de Duitsers in maart 1944 de macht grepen. In luttele maanden tijd kwamen 610.000 van de 860.000 Joden om.

Voor Feldmajer is Horthy gewoon een moordenaar: "Zonder de Tweede Wereldoorlog zou hij niet meer geweest zijn dan een dictator, en niet eens een vreselijk slechte. Hongarije had in de jaren twintig en dertig een beperkt functionerende democratie. De oorlog veranderde alles. Horthy was medeverantwoordelijk voor antisemitische wetgeving. Er werd geen wet aangenomen voordat hij zijn instemming had betoond."

"Nadat de Duitsers de macht grepen, bleef hij als staatshoofd aan en tekende de verordeningen die de Holocaust mogelijk maakten. Mensen zeggen vaak dat Duitsers de dienst uitmaakten. Maar hij had wel degelijk nog macht. Eind juni bijvoorbeeld liet hij onder geallieerde druk de deportaties stopzetten. Als hij het toen kon, waarom dan niet eerder?"

Het probleem is volgens Feldmajer niet dat de huidige regering de ogen voor antisemitisme sluit. "Zo is op initiatief van de vorige regering-Orban de Holocaustherdenkingsdag en het Holocaustcentrum ingesteld; in het onderwijs is nu meer aandacht voor de Holocaust dan in het verleden. En antisemitische incidenten worden door de regering altijd serieus genomen." Deze week nog verklaarde premier Orban dat Hongarije een zero tolerance-beleid tegen antisemitisme gaat voeren.

"Maar het probleem is dat conservatieve politici de Hongaarse medeverantwoordelijkheid in de Tweede Wereldoorlog ontkennen. Daardoor begrijpen ze niet wat er mis is met de recente introductie van een aantal antisemitische schrijvers in het schoolcurriculum, of met plannen voor een standbeeld voor de vooroorlogse bisschop Ottokar Prohaszka."

Prohaszka, een christensocialist en kortstondig parlementariër, geldt als een van de belangrijkste Hongaarse theologen, mede dankzij zijn pleidooi voor kerkelijke vernieuwing en voor sociale hervormingen en herverdeling van landbouwgronden. Maar hij bepleitte ook de invoering van een numerus clausus voor Joden aan de universiteit, die er in 1921 ook kwam. Hij beschouwde Joden als kapitalistische uitbuiters. Volgens hem was de Hongaarse Joodse gemeenschap 'een vreemde macht die Hongarije bezet en onteigent'.

Voor conservatieve politici is het antisemitisme van de in 1927 overleden geestelijke weliswaar een smet op zijn blazoen, maar wegen zijn verdiensten zwaarder. Eenzelfde redenering geldt voor de drie antisemitische schrijvers die onlangs op de boekenlijst van de middelbare school werden gezet, hoewel twee van de drie na de Tweede Wereldoorlog werden veroordeeld wegens oorlogsmisdaden. Albert Wass werd beschuldigd van de moord op enkele Joodse vrouwen, terwijl Jozsef Nyiro een groot bewonderaar was van Goebbels en carrière maakte als journalist bij het blad van de fascistische pijlkruisers. In hun literaire werk is van dat antisemitisme niet vreselijk veel terug te vinden. Daarom zag het ministerie van onderwijs er geen been in om hen op de boekenlijst te plaatsen.

Hoe Feldmajer de toekomst ziet? Hij aarzelt. "Het aantal antisemitische incidenten is hier geringer, maar in Frankrijk of België zijn de daders meestal immigranten. In Hongarije zijn Hongaren zelf verantwoordelijk. De incidenten komen voort uit ideeën die leven in de Hongaarse samenleving zelf."

"Anderzijds hebben we een Joodse gemeenschap met een sterke infrastructuur en een rijk cultureel leven. Boedapest heeft een Joodse kleuterschool, diverse lagere en middelbare scholen, een Joodse universiteit. We hebben een goed bezocht Joods cultureel zomerfestival. De Hongaarse Joodse gemeenschap is diep in Hongarije geworteld. Ik ben geen helderziende, maar ik geloof echt dat we ondanks alle schaduwzijden een goede toekomst hebben in Hongarije."

'Het zou een schande zijn voor Hongarije als Laszlo Csatary straf ontloopt'
De arrestatie van de 97-jarige Laszlo Csatary, die als politiecommandant verantwoordelijk was voor het getto en de deportatie van de Joden in Kosice (in het huidige Slowakije), heeft de afgelopen weken de aandacht gevestigd op de Hongaarse medeverantwoordelijkheid voor de Holocaust. Conservatieve kranten schilderen Csatary's rol af als onbeduidend. Maar volgens Peter Feldmajer van de Hongaarse Vereniging van de Joodse Geloofsgemeenschap is dat onzin. "Als iemand als gettocommandant verantwoordelijk was voor deportaties, dan is hij een oorlogsmisdadiger en moet hij veroordeeld worden."

Volgens Feldmajer stond Csatary bekend als extreem sadistisch. Ook liet hij een speciaal kamp bouwen waar rijke Joden werden gemarteld om ze te laten bekennen waar ze hun waardevolle goederen verborgen hielden. "Duizenden families hebben door deze man geleden en het zou een schande voor de hele Hongaarse natie zijn als deze man zijn straf ontloopt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden