Jodendom / Religieuze fricties in de Flevopolder

Tot 1997 was er in Flevoland geen religieus joods leven te bekennen, maar inmiddels is het dringen in de polder. Behalve een orthodoxe en een liberale gemeente is er sinds kort ook een Masorti-gemeente, de eerste van Nederland. En dat is niet voor niets. ,,Te vroom? Dat is een mythe, een cliché, misbruik van woorden.''

Onbetwiste aanjager van het joods-religieuze leven in het nieuwe land is Bernhard Cohen. Van twee van de drie gemeenten die de polder nu rijk is, kan hij zich de oprichter noemen: de orthodoxe NIG (Nederlands Israëlitische Gemeente) en de iets vrijere orthodoxe Masorti-gemeente, een noviteit in Joods Nederland.

Bernhard Cohen keerde in 1990 terug naar Nederland, net voor het uitbreken van de Golfoorlog. Zeven jaar lang was hij uitbater van restaurant Little Amsterdam in de Israëlische badplaats Netanya (specialiteit: Hollandse biefstuk). Amsterdammer Cohen belandde in de Literatuurwijk van de jonge stad Almere. Daar was toen ,,niet één religieuze Jood te vinden''.

Cohen: ,,Er woonden hier vooral Joden uit Amsterdam en enkele Israëliërs, van wie de meesten amper nog wisten dat ze Joods waren. Toch hadden we de indruk dat Almere rijp was voor een eigen gemeente. En inderdaad: juist die mensen die er al jaren niets meer aan deden, maakten de oprichting van de NIG mogelijk.''

Het begon allemaal zo goed, in 1997. De diensten liepen uitstekend. Maar tegen het najaar, met de Hoge Feestdagen in het vooruitzicht, was er een rabbijn nodig. Benjamin Jacobs, opperrabbijn van de mediene - de joodse gemeenten buiten de Randstad - wist raad. De jonge rabbijn Moshe Stiefel, net met zijn dochter getrouwd, was de aangewezen man.

Ook het bestuur zag wel wat in hem, zorgde voor een huis en een auto en liet de Stiefels komen. Het waren vriendelijke, gastvrije mensen, zegt Cohen, bereid tot hard werken. Maar langzaam maar zeker draaide Stiefel - hij is net als zijn schoonvader aanhanger van de chassidische Chabad-beweging - 'de duimschroeven aan'. ,,Als rechtgeaard volgeling van de Lubavitcher Rebbe wilde Stiefel dat we meer de religieuze kant opgingen. Maar velen van ons waren, hoewel traditioneel, dat heel vrome niet zo gewend. We hadden daar grote problemen mee.''

Cohen vertelt dat Stiefel bijvoorbeeld het koosjere vlees dat de sjoel binnenkwam, geslacht onder Amsterdams rabbinaal toezicht, niet koosjer genoeg vond. ,,Hij moest - veel duurder - vlees hebben dat door een chabadnik was geslacht. Bij een barbecue moesten we zelfs van die vegetarische Tivall-dingen op de grill leggen, omdat ons vlees voor hem niet goed genoeg was.''

Ook wilde hij, zegt Cohen, dat ze zich strikt aan de sabbat hielden. ,,Hij zégt wel dat hem dat niet uitmaakt, maar de werkelijkheid is anders. Omdat ik een Cohen ben - uit het geslacht van de hogepriesters - was ik goed genoeg om de zegen uit te spreken, maar vuur aansteken om te koken mocht ik niet. Omdat ik altijd met de auto naar sjoel kwam.''

De fricties met Stiefel liepen zo hoog op dat het bestuur vier jaar geleden besloot de rabbijn te 'ontslaan'. Dat werd ze door Jacobs, Stiefel en Stiefels werkgever, het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK), niet in dank afgenomen. ,,Zij draaiden de rollen om en zetten mij met de rest van het bestuur op straat.''

Omdat het NIK nieuwe bestuursverkiezingen had beloofd, lieten Cohen en de zijnen ('Zeker vijftig, zestig mensen bleven achter mij staan') de zaak een jaartje sudderen. Maar die verkiezingen kwamen niet. ,,Er werd, heel ondemocratisch, een bestuur aangesteld van mensen die lief zijn voor Stiefel.'' Een lezing die het NIK overigens betwist.

Teleurgesteld en gefrustreerd besloten Cohen en enkele getrouwen drie jaar geleden een gezelligheidsvereniging op te richten, de stichting Joodse Gemeenschap Flevoland (JGF). De kaartavondjes en puzzelritten waren een succes, maar op den duur groeide toch de behoefte aan eigen sjoeldiensten. Maar Stiefels gemeente was ze te vroom en de in 1998 opgerichte Liberaal Joodse Gemeente (LJG) vonden Cohen en getrouwen weer te vrij.

Een familiebezoek aan Amerika bood nieuw perspectief. Cohen kwam daar in contact met een Masorti-rabbijn. Cohen raakte enthousiast: een Masorti-gemeente in de Flevopolder, dát was de oplossing. Het hoofdbestuur van de Masorti-beweging zegde hem alle steun toe, en september vorig jaar was de eerste Masorti-gemeente van Nederland een feit. ,,Van Amerikaanse gemeenten hebben we boeken gekregen en uit Londen een Tora-rol. We hebben een heilige Arke op wieltjes en eens per veertien dagen houden we een sjoeldienst in een zaaltje van een buurtcentrum.''

Cohen rekent zo'n vijftig orthodoxe Flevo-Joden tot zijn Masorti-gemeente. Er zijn, zegt hij, al mensen overgelopen vanuit Stiefels gemeente. ,,Maar ik heb sterk het gevoel dat zij worden tegengehouden.''

Rabbijn Stiefel woont met vrouw en inmiddels vier kinderen in de Almeerse Kruidenwijk, op loopafstand van de NIG-synagoge. Portretten van de Lubavitcher Rebbe sieren de muren van de huiskamer en in de zilverkast prijkt zelfs een foto van diens ouders.

Dat juist zijn Chabad-achtergrond de oorzaak is geweest van het schisma in zijn gemeente, ontkent Stiefel ten stelligste. ,,De feiten kloppen niet. Chabad zou een strengere vorm van jodendom voorstaan dan de Nederlandse Joden gewend zijn. Dat is niet waar. Chabad is een beweging die voor iedere Jood open staat. Iedereen is welkom. Te vroom? Dat is een mythe, een cliché, misbruik van woorden. Waar het hier destijds om ging, was een machtsstrijd. Maar dat klinkt niet goed, dus krijgen wij het verwijt dat Chabad te vroom is.''

Het is trouwens ook niet toevallig, zegt Stiefel, dat er juist een lubavitcher rabbijn naar Flevoland is gekomen. ,,Alle NIK-rabbijnen buiten Amsterdam op één na zijn lubavitcher. Waarom? Omdat uitgerekend die rabbijnen bereid zijn juist dáár te gaan wonen en werken waar niet veel echt joods leven is. De Chabad-filosofie leert ons dat iedereen - vroom of niet vroom - Jood is die dat volgens de joodse wet is. Juist omdat ik lubavitcher ben, sta ik zo open voor iedereen.''

Ook Cohens verwijten over het koosjere vlees verwijst Stiefel naar het rijk der fabelen. ,,Wij gebruiken regelmatig het vlees van koosjere slager Marcus uit Amsterdam. Soms houden we inderdaad een vegetarische barbecue, maar dat is speciaal voor de vegetariërs in de gemeente, niet voor mij.'' Van overlopers uit de NIG naar de Masorti-gemeente weet hij niets. ,,Wij hebben een bloeiende gemeente van ruim honderd actieve leden. We organiseren cursussen, sociale activiteiten, vieren de joodse feesten. Wat is Masorti? Dat is geen gemeente, dat zijn hooguit een paar mensen. Vijftig, zestig? Wie dan? Ik zou het niet weten.''

Stiefel probeert zoveel mogelijk Joden voor de NIG te interesseren. ,,Ik ga nooit zonder pen en papier de deur uit. Mensen zien aan mij dat ik een Jood ben en willen mij nogal eens aanspreken. Als ze dat willen, maken we een afspraak. Aan zending doen we niet, maar we stellen ons wel heel uitnodigend op. Ik ben ook bevriend met sommige LJG'ers. Die komen ook aan onze sjabbestafel. Ik heb niets tegen die mensen persoonlijk, ik ben het alleen niet eens met hun religieuze uitgangspunten. Mijn grote droom is dat hier in Flevoland álle groeperingen samenkomen en dat we één grote Joodse gemeenschap zijn.''

Max Kan, secretaris van de LJG, vinden we in de Danswijk. Voorzitter Joop Roodenburg is ook aangeschoven. Evenmin als Bernhard Cohen zijn ze erg ingenomen met rabbijn Stiefel. Om zijn 'vriendschap' met LJG'ers en zijn 'droom' van eenheid lachen ze schamper: ,,Als dát zo is, maken we nu meteen een afspraak.'' Kan zat destijds met Cohen in het bestuur van de NIG, maar ook hij zag zich na de komst van Stiefel genoodzaakt de gemeente te verlaten. Zijn gezin voelt zich inmiddels helemaal thuis in de LJG. Hij wil niet ingaan op de problemen ('Cohen heeft vast genoeg verteld') maar hij laat duidelijk doorschemeren dat die niet van de lucht waren. ,,We hebben veel energie gestoken in de begeleiding van rabbijn Stiefel, zelfs met een mentor erbij.''

Zeven jaar geleden begonnen met drie, vier man, is de LJG Flevoland langzaam uitgegroeid tot een volwaardige gemeente met zo'n dertig gezinnen. Vorig jaar september vond de officiële oprichting plaats, met de inwijding van de Tora-rol. ,,We werden voor gek verklaard'', zegt Roodenburg, ,,dat we onder de rook van Amsterdam een LJG wilden stichten. Maar het is gelukt.'' Kan en Roodenburg verwachten zeker nog toename. ,,Almere groeit door tot 400000 inwoners. Die nieuwe aanwas komt uit alle windstreken. Daar zullen zeker enkele honderden Joden bij zijn.''

De LJG is bereid met alle Joodse stromingen in Flevoland samen te werken. ,,Je zit tenslotte met z'n drieën in dezelfde vijver te vissen. Maar wat Stiefel daarover ook beweert, samenwerking is nu niet te realiseren.'' Bij de NIG ligt dat volgens Kan en Roodenburg aan de 'afstamming' van de rabbijn. Over de Masorti-gemeente van Cohen laten ze zich neutraal uit: eerst maar eens afwachten. Er zijn in de Flevopolder volgens Kan eigenlijk geen principiële stromingen. ,,Het publiek hier is redelijk geassimileerd. Waar iemand zich aansluit is een kwestie van thuisvoelen. Individuele mensen verschillen niet zoveel, de synagogediensten wel.''

De LJG houdt nu nog sjoel in de huiskamer (Almere) en in een kerkelijk centrum (Lelystad), maar verhuist deze zomer naar een eigen (nood)gebouw: een oude sportkantine die ze voor 1 euro van de gemeente konden kopen. De grote droom is nieuwbouw. Het ontwerp ligt al klaar, voor een Joods cultureel centrum annex synagoge. De voor dit doel opgerichte stichting LEF is al bezig met fondswerving; het plan kost 1,7 miljoen. Omdat LEF een stichting is en geen kerkgenootschap, hopen Kan en Roodenburg ook aan andere, algemene organisaties onderdak te gaan bieden, zoals Joods Maatschappelijk Werk. ,,Klein beginnen en groot eindigen'', zegt Roodenburg. ,,Dat is de route die wij hebben gekozen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden