Joden willen dat kerken excuses maken voor Luthers jodenhaat

Maarten Luther Beeld Lucas Cranach

De vijfhonderdste verjaardag van de Reformatie, in 2017, hoeft niet alleen maar feestelijk te zijn. Nederlandse kerken moeten dat jaar ook stilstaan bij de onfrisse kant van reformator Maarten Luther, vinden Joodse prominenten. Zij roepen de kerken op om dan excuses te maken voor Luthers jodenhaat. De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) spreekt van een 'erg waardevolle suggestie'.

Luther wordt vooral herinnerd om zijn succesvolle campagne tegen de excessen in de rooms-katholieke kerk, maar hij trok ook fel van leer tegen Joden. In het boekje 'Over de Joden en hun leugens' (1523) betoogde hij dat synagogen in brand moesten worden gestoken en dat Joden zich niet meer op straat dienden te vertonen. Ze moesten worden opgepakt, ontdaan van hun waardevolle bezittingen en naar werkkampen worden gestuurd. Hun huizen konden tegen de vlakte.

De Nederlandse herdenking van 500 jaar Reformatie is een mooie gelegenheid om dat antisemitisme nadrukkelijk te veroordelen, vinden de orthodoxe rabbijn Raphael Evers, de liberale rabbijn Menno ten Brink en het Centrum Informatie en Documentatie Israël (Cidi).

'Zo'n feestje behoeft een compleet verhaal'
In Nederland zal de Reformatie uitgebreid worden herdacht, met onder meer tentoonstellingen, symposia en speciale vieringen. Als bij die activiteiten wordt gezwegen over Luthers scherpe randjes zou dat een 'vervelende zaak' zijn, vindt onderzoeker antisemitisme Guy Muller van het Cidi. "Zo'n feestje is alleen compleet als je het hele verhaal vertelt." Een Duitse joodse organisatie deed vorige week een vergelijkbare oproep.

Volgens Ten Brink, die rabbijn is in de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam, zou het de kerken sieren als ze Luthers jodenhaat op dat moment afkeurden. Hij hoopt dat de PKN 'duidelijk stelling neemt'. Niet dat hij die ervan verdenkt antisemitisch te zijn. "In tegendeel. Ons contact met Nederlandse kerken is erg positief. Maar Luthers ideeën zijn in de kerken wel lange tijd een bron geweest voor sterk antisemitisme."

Omslag van 'Von den Juden und ihren Lügen'. Beeld Maarten Luther

'Dit vraagt om diepe bezinning'
De PKN neemt de oproep 'zeer serieus'. "Dit klinkt als een goed plan, maar we kunnen niet direct een belofte doen", vertelt woordvoerder Marloes Nouwens-Keller.

"We gaan het voorleggen aan onze scriba, Arjan Plaisier. Dit vraagt om een diepe bezinning. Al was het alleen maar omdat je dan excuses maakt voor iets dat je zelf niet gedaan hebt." Plaisier zou die eventuele excuses kunnen maken in een open brief of op de website van de kerk. "Of tijdens de grote herdenkingsviering in de Domkerk."

Ook directeur Herman Selderhuis van Refo500, de organisatie die de herdenking coördineert, voelt wel wat voor zo'n kerkelijk mea culpa. Hij zou het zelfs breder trekken. "Wat mij betreft schenken we ook aandacht aan andere negatieve kanten van de Reformatie", vertelt hij. "Aan het feit dat de kerken toen verdeeld zijn geraakt, bijvoorbeeld. We moeten af van het idee dat tolerantie een uitvinding is van de reformatoren."

Refo500 geeft ter gelegenheid van het lustrum een boek uit met nieuwe vertalingen van Luthers teksten. Selderhuis: "Daarbij gaan we zijn teksten over Joden niet uit de weg. 'Over de Joden en hun leugens' nemen we ook in die bundel op. Zo laten we zien welke absurditeiten daarin staan. Hoe je kunt ontsporen - ook als je dicht bij de Bijbel wil blijven."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden