Joden waren gebaat bij nationale staat

Geef niet het nationalisme de schuld van de Holocaust, zegt politicoloog Alfred Pijpers.

ALFRED PIJPERS en POLITICOLOOG

Net als andere steden herdenkt Amsterdam morgen de Holocaust, bij het spiegelmonument in het Wertheimpark. De Tweede Wereldoorlog is nooit ver weg in de Europese discussie. Zonder Schengen en de EU zou de vluchtelingencrisis weer tot oorlog hebben kunnen leiden, zei bijvoorbeeld Herman van Rompuy, voormalig president van de Europese Raad, onlangs in het NRC Handelsblad.

Angela Merkel vreest ook de mogelijk noodlottige gevolgen van nationale grensbarrières. Haar trouwe vazal Jean-Claude Juncker voorspelt een ontwrichting van het continent indien Nederland 'nee' zegt bij het Oekraïne-referendum. En de invloedrijke leider van de liberale fractie in het Europees Parlement, Guy Verhofstadt, voorziet in zijn strijdschrift 'Voor Europa' "onvoorstelbaar dramatische gevolgen" indien nationalistische stromingen in Europa weer de overhand krijgen. Hij noemt Auschwitz de "uiterste consequentie van een overtrokken en ontspoord nationalisme", en bepleit een "aanval op de nationale staat", want "vroeg of laat leidt het (huidige) nationalisme tot precies dezelfde tragedies". Het zijn dus bepaald niet alleen de anti-immigratiepartijen die de burger angst aanjagen in Europa.

Dat Auschwitz het product zou zijn van 'ontspoord nationalisme' is een misvatting. Evenals de gedachte dat de Tweede Wereldoorlog is veroorzaakt door nationalisme, bewapening, grensbewaking, handelsprotectie en andere eigenschappen van het toenmalige Europese statensysteem.

undefined

Raciaal

Oorsprong en verloop van de oorlogvoering in Europa werden in hoge mate aangedreven door een grootschalig raciaal eliminatieplan, gericht op de uitroeiing van het hele Europese Jodendom, en de totale onderwerping van de 'minderwaardige' Slavische volkeren in het Oost-Europese Lebensraum. Met nationalisme en de klassieke militaire rivaliteit tussen nationale staten had deze demonische ideologie weinig van doen, ook al werkten bepaalde aspecten van de Duitse politieke cultuur wel door in de agressie van de nazi's.

Indien Hitler en zijn trawanten de macht hadden weten te grijpen in een reeds verenigd, statenloos Europa, waren de Joden ook uitgeroeid, waarschijnlijk nog sneller. De enthousiaste pleitbezorgers van een supranationaal Europa zien soms over het hoofd dat ook het Derde Rijk in zekere zin een supranationaal Europees project was, zij het van een extreem misdadig karakter.

De Amerikaanse historicus Timothy Snyder verschaft nog een goed argument om de nationale staat niet te snel bij het oud vuil te zetten. Hij stelt in zijn boek 'Zwarte Aarde' dat in landen waar de nationale soevereiniteit nog enigszins intact was gebleven onder de Duitse bezetting, Joodse staatsburgers de meeste (rechts)bescherming behielden en nog enige kans op overleving. Ook wel een beetje logisch natuurlijk.

De diepste drijfveren van Hitler bleken vooral uit de Duitse invasie van Polen (1939), waar de omvangrijkste Joodse bevolking van Europa woonde, en van de 'Joods-bolsjewistische' Sovjet-Unie (1941). Het doel was niet militaire verovering, maar de vernietiging van politiek en maatschappij. Achter de militaire linies werden leraren, bestuurders, partijpolitici, rechters en intellectuelen op grote schaal uitgemoord.

Vooral in de gebieden waar de communisten al eerder hadden huisgehouden, werden nationaal bestuur en rechtspraak geheel weggevaagd, en misten miljoenen weerloze Joden elke bescherming tegen de Einsatzgruppen van de SS en hun lokale helpers.

undefined

Deense koning

Andere Europese landen behielden meer speelruimte in hun binnen- en buitenlandse politiek, afhankelijk van de aard van het Duitse bezettingsregime en de relatie met Berlijn. Denemarken bijvoorbeeld bleef betrekkelijk zelfstandig, en mede dankzij de moedige houding van de koning wisten daar bijna alle Joodse burgers naar Zweden te ontsnappen.

Iets dergelijks gebeurde ook in Bulgarije. Dat land collaboreerde met Duitsland, maar toen Hitler in 1943 aandrong op deportatie van de Bulgaarse Joden, ontstond er protest. Zelfs de Bulgaarse fascisten in het parlement stemden tegen uitlevering van hun Joodse landgenoten, waarop de koning besloot hen te sparen.

undefined

Niet alleen obstakel

In Nederland lag dat heel anders. Kabinet en koningin waren naar Londen gevlucht, en het parlement was ontbonden. Bij ons werd het overheidsbestuur 'volledig gecontroleerd door de bezetters', en had de SS rechtstreekse macht, schrijft de Amsterdamse historicus Frits Boterman in zijn boek 'Duitse daders'. Daardoor lag het aantal Joodse slachtoffers hier verhoudingsgewijs veel hoger dan waar ook in West-Europa.

In België en Frankrijk waren militaire Duitse regimes gevestigd met meer ruimte voor de nationale autoriteiten, en dus een grotere overlevingskans voor de Joodse burgers. Joden zonder paspoort waren overal extra kwetsbaar. Zelfs in Bulgarije werden zij op transport gesteld.

In een moderne wereldeconomie en een geavanceerde gemeenschappelijke markt moeten staten onvermijdelijk veel van hun zelfstandigheid inleveren. Sommige Brusselse ijveraars dienen echter beter te beseffen dat nationale staten niet alleen maar obstakels zijn, maar ook hun burgers kunnen beschermen. We moeten wel de juiste lessen blijven trekken uit het verleden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden