'Jochie', zei Gerrit Rietveld, 'dat is een mooi vormpje'

'Dick Bruna. Ontdek de wereld achter Nijntje', Museum Flehite, Amersfoort, t/m 10 september: di-vr 10-17 uur, za en zo 14-17 uur.

HESTER VAN YPEREN

Een vrouw glimlacht je toe vanaf de tekening van Matisse (1869-1954). De sierlijke lijnen die haar neerzetten, zijn terug te vinden in een tekening die Bruna in 1952 maakte voor een boekomslag voor de uitgeverij van zijn vader, A. W. Bruna. De ogenschijnlijk strakke lijnen zijn echter bibberig in vergelijking met de zwarte omtrek - die hij altijd handmatig met een penseel verft - van Bruna's beroemdste figuur 'Nijntje'. Zij werd in 1955 geboren: 'En ja hoor, op een mooie dag/ kwam er een klein konijntje/ zij trokken haar een jurkje aan/ en noemden haar toen nijntje'.

In Museum Flehite in Amersfoort opent vandaag de overzichtstentoonstelling 'Dick Bruna. Ontdek de wereld achter Nijntje'. Daar zijn behalve alle prentenboekjes, zeefdrukken van Betje Big tot Boris Beer, Bruna-speelgoed en affiches voor humanitaire instellingen, Bruna's boekomslagen te zien. Die ontwierp hij vanaf 1946 voor de Zwarte Beertjes-pockets die zijn vader uitgaf. De figuren uit verhalen van detectiveschrijvers zette hij in een eenvoudige vorm met een enkel symbool neer. Zo werd de hoofdfiguur van Georges Simenon, Maigret, uitgebeeld door een pijp. Ook de affiches die in de jaren 50 en 60 op de stations hingen, hebben deze vorm. Kenmerkend zijn ook de pakkende teksten. Zo schuilt op een affiche de tekst ' 't is weer pocket-weer' onder een zwarte paraplu.

Vooral in de afbeeldingen op de omslagen en affiches zijn invloeden van een aantal kunstenaars te herkennen. Het CPNB-affiche 'vakantie met een boek' verraadt bijvoorbeeld de invloed van de Franse schilder Fernand Léger (1881-1955). Vier vlakken kleuren de afbeelding - vader, moeder en kind met een boek - gedeeltelijk in. Bruna: “Léger gebruikte alleen zwarte lijnen. Hij schilderde vlakken, in vrij primaire kleuren, los van die lijnen. Dat had iets spannends. Daar heb ik goed naar gekeken en veel van geleerd.”

De projektleider van de tentoonstelling, Gerard Raven, heeft ervoor gekozen Bruna's werk niet te vergelijken met dat van zijn inspirators. “Ik had een zaal kunnen inrichten met werk van Matisse en schilders van De Stijl-beweging, van wie hij elementen heeft overgenomen”, zegt Raven. “Maar omdat Bruna bij geen enkele stroming hoort, heb ik dat niet gedaan. Wel wordt op de tekstbordjes de naam van de inspirator vermeld.”

Bruna rekent zichzelf ook niet tot een bepaalde stroming in de schilderkunst. “Ik ben wel door verschillende stijlen beïnvloed. Je zou kunnen zeggen dat ik zoekend naar een eigen vorm een tocht door verschillende stromingen heb gemaakt. Als je kijkt naar sommige tekeningen uit mijn beginjaren valt gelijk de invloed van Walt Disney op. Sneeuwwitje vond ik lelijk, maar op die dwergen was ik dol. Verder zag ik wel wat in het dromerige van Chagall, het fantasievolle van Cobra en het blije van Dufy. Maar het meest raakte ik in de ban van Matisse.”

Tijdens een 'kunstvakantie' begin jaren 50 in Frankrijk bezocht Bruna in Vence een kapel waarvoor Matisse glas-in-lood-ramen had gemaakt. Bruna: “Die leken uit papier te zijn geknipt. Toen Matisse in de laatste jaren van zijn leven bedlegerig was, maakte hij veel gebruik van knipsels. Deze techniek heeft mij geïnspireerd. Voor boekomslagen en affiches knipte of scheurde ik vaak vormen uit.”

“Matisse heeft mij veel meer beïnvloed dan andere illustrators. Ik noem mezelf trouwens liever vormgever omdat ik niet van tekst uitga, maar van een beeldverhaal dat ik in mijn hoofd heb zitten. Kunstenaar? Dat is zo'n groot woord, maar ik houd me wel al lang met kunst bezig. In Parijs heb ik na de oorlog alle tentoonstellingen afgelopen. Dat was een openbaring omdat ons gezin tijdens de oorlog ondergedoken had gezeten. Ik herinner me nog de eerste tentoonstellingen van Matisse. Hij werkte al in primaire kleuren. Dat sprak mij aan. Ook de metrostations waren een lust voor het oog. Het leek wel een museum met al die prachtige affiches. Dat was smullen en daar heb ik veel van opgeslurpt.”

Bruna leest graag biografieën van beeldend kunstenaars. “Dat doe ik al jaren. Nu ben ik weer in een boek over Picasso bezig. Het spreekt me aan omdat ik me het soort leven kan voorstellen van die kunstenaars. Maar ik ben niet vergelijkbaar met Picasso, hoor.” Toch kreeg de vormgever eens de complimenten van hem, via schrijver Simenon. “Picasso had gezegd dat mijn omslagen de kracht hadden van affiches. Zo'n uitspraak is natuurlijk een enorme stimulans. Ook Gerrit Rietveld, die af en toe wel eens bij de uitgeverij langskwam, heeft ervoor gezorgd dat ik een tijd lang met mijn hoofd in de wolken heb gelopen. Met zijn dikke vingertje wees hij eens op een omslag die ik had gemaakt en zei 'jochie, dat is een mooi vormpje'.

“Voor De Stijl heb ik een reuze-affectie. Ik voel mij aangetrokken tot Bart van der Lecks werken waarin kleurige driehoekjes en vierkantjes een beeld vormen, zoals zijn voorstelling van de ruiter. Maar ook de vormen waarin geen beelden zijn te herkennen, bij Mondriaan bijvoorbeeld, spreken mij aan. Zelf ben ik nooit zover in de abstractie gegaan. Wel ben ik geïnteresseerd hoe hij zover gekomen is, en dan lees ik weer een biografie.” Een vergelijking met de Belgische kunstenaar René Magritte (1898-1967) lijkt snel gemaakt als je het beeld van Nijntje fietsend door het bos uit 'Nijntje op de fiets' naast Magritte's schilderij 'Carte Blanche' legt. Bij Magritte rijdt een ruiter te paard door het bos, net als Nijn af en toe verdwijnend achter de boomstammen: 'dan fiets ik door de bossen/ dat is heel moeilijk hoor/ want daar staan zo veel bomen/ daar moet je tussendoor'. “Ik ken veel werk van Magritte”, zegt Bruna. “Maar toen ik dat schilderij naast het mijne zag, was ik verbaasd. Ik kende het helemaal niet. Een vergelijking vind ik trouwens niet op z'n plaats. Magrittes voorstelling is puur surrealistisch, ik maakte gewoon Nijn op de fiets.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden