Jij zwemt weg, komt nooit terug

Melancholieke roman portretteert twee Zweedse Kanaalzwemsters

'Dit ongewone, aangrijpende boek omzeilt alle clichés over stoere sporthelden en sterke, onafhankelijke vrouwen'
In 1939, vier dagen voor het uitbreken van de oorlog, zwom de Zweedse Sally Bauer het Kanaal over, als eerste Scandinavische vrouw. Een heldendaad. Maar wie er een roman over wil schrijven, loopt kans een geromantiseerde biografie van dertien in het dozijn te produceren. Dat gevaar omzeilt Sara Stridsberg (1972) met gemak. Al eerder verscheen van de Zweedse een eigenzinnige biografie over de vergeten feministe Valerie Solanas. Nu blijkt dat ook haar bijzondere debuut 'Happy Sally' het vertalen meer dan waard was.

In 'Happy Sally' voert Stridsberg niet één maar twee door zwemmen geobsedeerde vrouwen op; beiden willen koste wat het kost het Kanaal tussen Calais en Dover overzwemmen, ondanks de kou, de gevaarlijke stromingen en het zout. De ene zwemster is losjes gebaseerd op de echte Sally Bauer, de andere is de fictieve Ellen. Zij probeert Bauers prestatie ruim veertig jaar later te evenaren, maar dat mislukt. "De trans-Atlantische zomer van 1983, de eerste zomer in zee van de Kanaalzwemster. Het is half zes 's ochtends. Het is helemaal licht als we bij het hotel terugkomen. Helemaal koud en licht van nederlaag."

De opbouw van het boek is onconventioneel: het bestaat uit losse flarden die wisselen in tijd en in perspectief. Zo duurt het even voordat je ontdekt waar het boek over gaat en zelfs voor je doorhebt wie er aan het woord is. Want Stridsberg put uit meerdere 'bronnen': de fictieve dagboeken van Sally Bauer, veertien ansichtkaarten die zwemster Ellen ooit naar haar dochter heeft verstuurd, en het relaas van die dochter, die op volwassen leeftijd naar Dover is teruggekeerd om zich 'de Kanaalzwemster' te herinneren.

In dat koor is de stem van de dochter dominant. Ze vertelt over een afwezige moeder, die altijd onderweg is om te trainen, hoezeer haar dochter van twaalf en zoontje van vijf haar ook smeken om bij hen te blijven. We zien de kinderen urenlang wachten aan de oever van het meer, we horen de jongen roepen om zijn moeder vanaf de waterkant. Hij is "bang dat de zee haar zal pakken, bang dat ze bij hem vandaan zal zwemmen".

Scherp zet Stridsberg het (nooit ingeloste) verlangen naar de moeder tegenover de ambitie van de zwemster. Stap voor stap toont ze hoe de kinderen hun altijd al afwezige moeder ook letterlijk verliezen: "Jij zwemt weg, komt nooit meer terug." Het verdriet van de jongen, die alleen wordt aangeduid als 'H', is des te schrijnender omdat Stridsberg dat gevoel altijd vertaalt naar zijn gedrag, dat van een vijfjarige. Als Ellen uiteindelijk zelfmoord heeft gepleegd op zee, schrijft haar dochter: "H laat zijn Supermanpak in zee vallen, het mooiste wat hij kent, jij mag het hebben om je ermee te verdedigen."

Het staat in schril contrast met eerdere uitlatingen over de jongen: 'de ogen van het jonge-tje H: transparant, lichtblauw van vertrouwen'. Die tegenstrijdige gevoelens van vertrouwen en gemis, gevat in een extreem verdichte taal vol bezwerende herhalingen, geeft 'Happy Sally' iets extreem melancholieks. De onbetrouwbare natuur versterkt die onheilspellende ondertoon nog: de inslaande bliksem kondigt het naderend ongeluk aan, de stromingen voorzeggen de verraderlijke ambitie, en als moeder voor altijd verdwijnt, krijsen de meeuwen. "Een van de krijsvogels neemt daarna zijn intrek in de borst en houdt nooit op met krijsen."

Toch geeft Stridsberg niet alleen het kind, maar ook de zwemsters het woord. Deze vrouwen, geobsedeerd door het Kanaal, zijn niet alleen bereid de woeste stromingen en de ijzige kou te trotseren, ze zijn ook bereid hun geliefden voor het hogere ideaal op te offeren. Sally laat haar minnares Marguerite in de steek omwille van het Kanaal. Ellen zwemt na haar mislukking voor altijd weg van haar kinderen. Stridsberg oordeelt niet, maar ze laat wel doorschemeren dat nederlaag en triomf, voor wie de liefde heeft verloren, heel dicht bij elkaar liggen.

Sara Stridsberg: Happy Sally. Vertaald door Jenny Middelbeek-Oortgiesen. De Geus, Breda; 221 blz. € 18,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden