'Jihadisme is geen religieus maar een sociaal probleem'

Farhad Khosrokhavar: 'De werving van jihadisten in gevangenissen neemt niet toe'. Beeld MARC GANTIER, HH

De Franse politie arresteerde afgelopen weekeinde twaalf verdachten van een terreurnetwerk. Gisteren werden vijf van hen vrijgelaten, maar de overige zeven zitten nog vast. Zij zouden eerder in de gevangenis zijn geradicaliseerd. De van oorsprong Iraanse socioloog Farhad Khosrokhavar doet onderzoek in gevangenissen. Volgens hem is de samenleving medeverantwoordelijk voor de radicalisering.

Zijn er veel radicalen in de Franse gevangenissen?

"Over het algemeen niet, maar ze zijn oververtegenwoordigd in gevangenissen waar ze bij elkaar worden gezet, om ze beter in de gaten te houden."

Neemt de werving van jihadisten toe? De groep van elf man, waarvan de leider Jérémie Louis-Sidney door de politie werd gedood, bestond vooral uit bekeerlingen die hebben gezeten.

"Ik doe nu een jaar onderzoek in de gevangenis en ik kan zeggen dat het niet toeneemt. Maar de eisen die aan de bestrijding van terrorisme worden gesteld, zijn hoog; het mag eigenlijk niet één keer misgaan. Het grote probleem bij het volgen van jongens die radicaliseren, is de overbevolking. Door de drukte (meerdere gedetineerden in één cel is in Frankrijk gebruikelijk - red.) groeit bovendien de religieuze frustratie, omdat er te weinig imams en gebedsruimten zijn voor het grote aantal islamitische gevangenen. De overbevolking voedt ook de haat ten opzichte van de samenleving. Alles bij elkaar neemt dit bij sommigen de vorm aan van jihadisme."

Dus de maatschappij is schuldig?

"Medeverantwoordelijk zou ik zeggen. Kijk, de gevangenissen worden nu in de media aangewezen als de plek waar het allemaal gebeurt. Dat is overdreven, jongens radicaliseren natuurlijk ook buiten de gevangenis. Maar het is waar dat er binnen de muren veel valt te verbeteren. De vorige regering heeft speciale inlichtingenofficieren toegezegd, er zou er één op elke zeshonderd gevangenen moeten zijn. Nu is er één zo'n functionaris voor 2000 gevangenen.

"Wat het ook moeilijk maakt, is dat gedetineerden de islam beleven als een onderdrukte godsdienst en als een godsdienst van de onderdrukten. En ook als een anti-imperialistische godsdienst. Die dimensie trekt gevangenen aan die van huis uit geen moslim zijn. Die bekeren zich en sommigen eindigen als extremist. Bekeerlingen zijn vaak het vroomst, omdat ze de authenticiteit van hun geloof willen bewijzen. Daarbij zitten er veel psychologisch kwetsbare jongens achter de tralies. Eén op de drie gevangenen heeft psychologische problemen, volgens schattingen."

Nu zegt u eigenlijk: ze zijn niet in de ban van Allah, ze hebben mentale problemen.

"Nee, ik onderzoek hoe het werkt. Er zijn jongens die eigenlijk niet in de gevangenis thuishoren. Maar gespecialiseerde psychiatrische instellingen zijn sinds de jaren zeventig al wegbezuinigd of gesloten omdat men niet meer geloofde in het apart zetten van 'gekken'. De psychiaters in de gevangenissen zijn niet ingesteld op dit probleem en bovendien hebben artsen hun beroepsgeheim. We moeten een manier vinden waardoor zij hun verdenkingen kunnen melden zonder dat ze hun beroepsgeheim schenden."

De Frans-Tunesische schrijver Abdelwahab Meddeb ziet het jihadisme als de ziekte van de islam. U legt erg de nadruk op niet-religieuze factoren, u zoekt het buiten de religie, in de omgeving van deze jongens.

"Het jihadisme is helemaal geen ziekte van de islam. Het is geen religieus, maar een sociaal fenomeen. De bekeerlingen zijn dezelfden die zich, enkele decennia geleden, bij extreem-linkse clubs als de RAF zouden hebben aangesloten. Nu worden zij aangetrokken door de status van de islam als godsdienst van de onderdrukten.

"Zoals bij elk sociaal probleem, zijn er oplossingen voor de middellange en de langere termijn. Nu vindt er door het gebrek aan gevangenisimams geen vrijdaggebed plaats, hebben gedetineerden dus eigenlijk geen ruimte om hun geloof collectief te beleven. Dat voedt, nogmaals, de frustratie. Er zijn in het hele land maar 150 gevangenisimams, dat zouden er drie keer zoveel moeten zijn."

Wat kunnen gevangenisimams doen om radicalisering te voorkomen? Gewone imams staan bij dit soort jongeren bekend als softies.

"Hun rol is niet zozeer islamisten op het rechte pad brengen alswel te voorkomen dat anderen zich bekeren tot het extremisme.

"Het algemene probleem is dat de gevangenis geen plaats moet zijn waar je allerlei mensen dumpt waar je geen raad mee weet. Daarbij moet de nadruk van het beleid liggen op genezen, niet op repressie. Veel te veel gedetineerden, te weinig middelen en ruimte en geen toekomstperspectief voor een groot deel van de gedetineerden, dat is nu de situatie. En als kroon op dit alles zijn er mensen met psychologische problemen die niet worden geïdentificeerd als gevaarlijk.

"Dan is er ook nog de de vraag wat er gebeurt als iemand zijn straf heeft uitgezeten. Op het gebied van reïntegratie gebeurt veel te weinig. Als ik dit allemaal overzie, is het niet verbazingwekkend dat wij af en toe getuige zijn van ontsporingen, terwijl de overheid en de samenleving dan de vermoorde onschuld spelen."

Farhad Khosrokhavar
Farhad Khosrokhavar (1948) groeide op in Iran en kwam begin jaren zeventig als student naar Frankrijk. Hij studeerde filosofie en sociologie en doceerde het laatste vak tussen 1980 en en 1987 in Iran. Aan de islamitische revolutie die in die periode plaatsvond, wijdde hij een lijvige studie. Hierin analyseerde hij onder meer gesprekken met kinderen, 'toekomstige martelaren', in de toenmalige strijd met Irak. In Frankrijk wordt vaak een studie van hem geciteerd waarin hij het percentage islamitische gevangenen op sommige plaatsen in het land schat op 50 tot 80 procent.



Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden