Jezus was ook een zzp'er

Zielig of niet zielig: het groeiende leger zzp'ers heeft meer te maken met tijdelijkheid en onzekerheid dan vaste werknemers. Een goede zaak of niet?

Wat hadden de discipelen van Jezus eigenlijk voor dienstverband? Ze dachten wellicht onder hemels contract te staan, maar zagen daar natuurlijk niets van terug in hun geldbuidel. Toch lieten ze voor Jezus hun vissersboot, hun tollenaarskantoor, ofwel hun gewone baan achter. Ze kozen voor een nomadisch bestaan vol onzekerheid.

Terwijl Jezus nou niet bepaald de man van het grote geld was. Noch de man van lekker lang en goed verzekerd op dezelfde plek werken. Noch de man van steeds dezelfde werkzaamheden verrichten - preken, genezen: volgens de Bijbel deed hij het allemaal tegelijk. Terwijl hij was opgeleid tot timmerman, weer iets anders. Jezus en zijn discipelen hadden wel iets weg van zzp'ers.

"Dat zij hun zekerheid niet zochten in vast werk, toont aan dat zij dat niet als hoogste levensdoel beschouwden. Er is in de christelijke traditie altijd een beduchtheid geweest voor zekerheid die afgodische trekken vertoont, want die zekerheid leidt af van belangrijke vragen", zegt Bas van der Graaf, predikant van de Jeruzalemkerk in Amsterdam (PKN).

Daarom vindt hij de onzekerheid waar het groeiende leger zzp'ers mee te maken krijgt 'in Bijbels perspectief zo gek nog niet'. "Ik heb soms de hoop dat er door deze nieuwe onzekerheden ruimte komt voor overstijgende, spirituele vragen." Vragen die aan hun bureau vastgelijmde werknemers misschien minder snel stellen, volgens Van der Graaf.

Volgens Matthias Smalbrugge, bijzonder hoogleraar Europese cultuur en christendom aan de Vrije Universiteit, stelt iedereen tegenwoordig dat soort vragen. "Het leven is nu eenmaal vol existentiële onzekerheid: mensen zijn vrij, maar ze weten eigenlijk niet wat ze daarmee aan moeten. Dat is zo voor zzp'ers, maar ook voor de mensen die zich afvragen: wat doe ik nog in mijn relatie, of: hoe ga ik om met mijn kinderen?"

In de afgelopen twintig jaar is het aantal zzp'ers verdriedubbeld. Het zijn er inmiddels 1,35 miljoen, volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek. Voor ongeveer 800.000 van hen vormt het inkomen als zelfstandige het hoofdinkomen. Als zij ziek worden of arbeidsongeschikt raken, is er voor hen geen sociaal vangnet, zoals voor werknemers.

De politiek worstelt hiermee; het gesmeerde sociale stelsel waarvoor Nederland zichzelf op de borst klopte, loopt niet meer zo lekker. Smalbrugge: "Ons hele stelsel staat op de tocht, zegt PvdA-voorzitter Hans Spekman. FNV-voorzitter Ton Heerts is het met hem eens. Die zei vorige week dat er als deze race to the bottom doorgaat, er over tien jaar geen solidair systeem meer is."

Volgens Smalbrugge laat de zzp-crisis vooral het failliet van het maakbaarheidsideaal zien. "We dachten altijd dat we risico's konden wegnemen door ons sociale stelsel. Maar dat kan niet, blijkt nu. Ons sociale stelsel stamt uit de jaren vijftig, het is gebaseerd op een volstrekt andere maatschappij. Door er regeltjes aan toe te voegen, zoals nu de tendens is, redden we het stelsel niet. We moeten terug naar de kern van het systeem: het verhinderen van een sociale kloof. Vanuit dat ideaal moeten we kijken wat écht nodig is voor de zzp'er."

Er ligt op het gebied van flexibilisering een taak voor werkgevers, meent Van der Graaf. "Dat er nu zoveel onzekerheid op de schouders van zzp'ers terechtkomt, is ethisch onverantwoord. In de wetten in het Oude Testament wordt benadrukt dat er goed voor dagloners, een soort vroege zzp'ers, gezorgd moet worden, omdat het kwetsbare mensen zijn. Ze moeten hun loon snel krijgen en ze moeten eerlijk betaald worden. Hedendaagse werkgevers kunnen daarvan leren."

Smalbrugge: "Zelfstandigen waren zelfstandig, toch? Ze leggen naar mijn idee de verantwoordelijkheid te snel bij werkgevers en de overheid. We leven nu eenmaal in een maatschappij waarin we verantwoordelijk zijn voor de inrichting van ons eigen leven. Tegelijkertijd willen we een heel sterk vangnet. Dat gaat niet samen - aan het leven kleven nu eenmaal risico's."

Zowel Smalbrugge als Van der Graaf zien onder zelfstandigen een survival of the fittest: de jas der flexibilisering past de één beter dan de ander. Waar sommige zelfstandigen geboren ondernemers zijn en zich niet druk maken, doen anderen dat wel. Zeker diegenen die uit noodzaak zelfstandige worden, ziet Van der Graaf. Hij komt die mensen veel tegen in Amsterdam. "Zij denken: ik heb iets te bieden, maar ze komen er al snel achter dat niemand daar het volle pond voor wil betalen. Deze mensen worden zzp'er uit noodzaak. Zij komen voor een belangrijke vraag te staan: wat is mijn talent waard? Zij worden gedwongen na te denken over de intrinsieke waarde van werk. In die zin heeft onzekerheid een zuiverend effect: zelfstandigen moeten zich afvragen waarop ze nog op kunnen vertrouwen als hun omgeving zoveel onzekerheden heeft geschapen." Voilà, daar zijn de spirituele vragen.

Volgens Smalbrugge is onzekerheid gelijk aan twijfel. "Twijfelen is het ene weten én het andere weten: dus eigenlijk is het méér weten. Onzeker zijn is dingen van meerdere kanten bekijken, het is meerdere uitdagingen aangaan. Daarom is het nuttig. Zo vraagt de theoloog Anselmus in de 11de eeuw zijn leerling na te denken over de mogelijkheid dat er geen God is. Daardoor stimuleert hij hem om te zoeken naar een redenering waarin het wél mogelijk is dat er een God is. Doordat Anselmus de leerling in een onzekere positie brengt, denkt hij daadwerkelijk na over wie God is."

Zekerheden tussen haakjes zetten: het is een populaire methode onder theologen, ziet Smalbrugge. "Dietrich Bonhoeffer deed niets anders. Onzekerheid stimuleert je om na te denken over wat essentieel is. Je zoekt naar kernen, je zoekt naar datgene waarvoor je daadwerkelijk leeft."

Mooi allemaal, die zoektocht naar kernen, vindt Van der Graaf, maar hij maakt zich ook zorgen. "De flexibilisering is geen ontwikkeling waarachter een goede visie op samenleven schuilt. De kernvraag is hoeveel zekerheden mensen nodig hebben om een menswaardig bestaan te hebben. Daar is lange tijd veel te weinig over nagedacht. De zegeningen daarvan worden geteld door werkgevers."

Want naast onzekerheid hebben zzp'ers volgens Van der Graaf ook veel te maken met tijdelijkheid. In veel gevallen is dit kapitaalvernietiging, vindt hij. "Als zzp'ers alleen korte opdrachten doen of tijdelijke projecten, hoor je ze alweer denken: hoe moet het hierna verder? Dat overschaduwt het werk dat ze doen. Het is moeilijk om jezelf te geven aan een taak als je weet dat het zo weer voorbij kan zijn."

In de Protestantse Kerk wordt al een tijdje gewerkt met pioniersplekken: een project waarmee nieuwe vormen van kerk-zijn worden onderzocht. Van der Graaf besteedt een deel van zijn werktijd aan dat pionierswerk.

"De kerk ging bij het invullen van pioniersplekken mee in flexibilisering, maar komt daar langzaam van terug. Je kunt mensen die voor je werken niet eindeloos in onzekerheid laten leven. Ik merkte zelf dat de tijdelijkheid van werk hun een gevoel van zinloosheid gaf. Zeker als ze wisten dat het voor hen tien anderen was. Dat doet iets met je eigenwaarde. Pionierswerk kan niet in twee of drie jaar vrucht dragen, er is een duurzame verbinding voor nodig. Vaste contracten geven gaat ook niet meer, dus zijn we als kerk op zoek naar iets in het midden, waarin de last van onzekerheid samen wordt gedragen."

Van der Graaf vindt dat tijdelijkheid de mogelijkheden van zelfstandigen beperkt, Smalbrugge denkt het tegenovergestelde. "Doordat zzp'ers steeds ander werk doen en daardoor vele kanten van hun eigen kunnen aanspreken, komen zij eerder tot hun potentieel. En daar gaat het toch om in het leven: dat je tot je recht komt? Tijdelijkheid is juist een broodnodige aansporing voor mensen om voor 120 procent te investeren in hun eigen kunnen."

Daarin schuilt wel een gevaar, denkt Smalbrugge. "Petrarca, de grondlegger van het humanisme, stond ooit op de Mont Ventoux en keek naar Italië en Spanje. Hij vroeg zich af wat hij met zijn leven had gedaan. Goede zaken, an sich, maar ook veel zaken niet. Hij had van alles gezien, alle toppen beklommen van roem en werk. Maar tegelijkertijd was hij zichzelf vergeten. Het tijdelijke kan ook leiden tot het leven langs de kern. Maar op zijn best is het een aansporing juist wel op zoek te gaan naar waar je hart ligt."

theologisch elftal

Mohamed Ajouaou

Erik Borgman

Bas van der Graaf

Manuela Kalsky

Elisa Klapheck

Gerard de Korte

Henk Leegte

Peter Nissen

Matthias Smalbrugge

Alja Tollefsen

Wim van Vlastuin

Pakketbezorger bij TNT, een van de beroepen die door zzp'ers worden uitgevoerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden