'Jezus was niet uniek'

De atheïstische dominee Klaas Hendrikse mag in de Protestantse Kerk in Nederland verkondigen dat God niet bestaat. Nu is Jezus aan de beurt. Gods zoon is een overschatte figuur in de christelijke traditie, stelt Hendrikse. "Er zijn nog meer religies op de wereld, hoor. Hebben die Jezus nodig? Wat een arrogantie!"

Het gebeurde tijdens een lezing in de Achterhoek. Even was Klaas Hendrikse, dominee uit Zeeland, beduusd door de scheldpartij. "Opeens begon de man te schreeuwen", blikt Hendrikse terug. "Wat ik allemaal durfde te schrijven. Ik belazerde de boel, daar kwam het op neer."

Op weg naar huis schoot het Hendrikse opeens weer te binnen wie de ordeverstoorder was. "'Verrek', dacht ik, 'Van hem heb ik nog college gehad'." Geen fijn gevoel. "Dat voelde als een schok. Iemand van wie je het niet had verwacht. Dat iemand zó agressief kan zijn, zo boos."

Klaas Hendrikse (1947), zoveel is duidelijk, maakt veel los bij gelovigen. Vijf jaar geleden zorgde hij, toen nog een onbekende predikant in Zeeland, voor een schandaal in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Onomwonden verklaarde de dominee nooit in het bestaan van God te hebben geloofd. Sterker nog: hij bestempelde zichzelf als atheïst. "Dat gelooft toch geen mens meer? Nou dan!'', zei hij toentertijd over God in Trouw.

Zijn boek 'Geloven in een God die niet bestaat' dat kort daarop verscheen, werd een bestseller - mede door de veelvuldige media-optredens van Hendrikse. Inmiddels zijn er 35.000 exemplaren van over de toonbank gegaan. Een vijftiende druk is in voorbereiding.

Zijn coming out als atheïst bleef niet zonder gevolgen. Het behoudende deel van de PKN bestempelde de uitspraken van Hendrikse als 'goddeloos' en 'een aanval op de kerk'. Er werd getracht Hendrikse uit zijn ambt te zetten, maar een kerkjuridische procedure strandde. Wel werd er tot op het hoogste niveau in de kerk vergaderd over wat wel en wat niet gezegd mag worden over God. De uitkomst: Hendrikse mag zeggen wat hij wil. Deze week verschijnt zijn tweede boek. Dit keer is Jezus aan de beurt. In 'God bestaat niet en Jezus is zijn zoon' betoogt Hendrikse dat Jezus Christus een overschatte figuur is in de kerkelijke traditie.

De dominee - sportsokken, trainingsbroek, sigaret losjes in zijn rechterhand - vertelt in zijn pastorie in Middelburg over zijn positie als enfant terrible van de kerk. "Ik ben een heel speciale predikant", vindt hij. En, over zijn heel bewust gekozen toon die door velen in de kerk als provocerend wordt ervaren: "Zo doe ik dat nu eenmaal."

U bent een bekende Nederlander geworden door uw opvattingen. Hoe ervoer u dat?
"Ik vond dat hartstikke leuk. Ik heb ervan genoten. Dat er door mijn boek iets los zou komen, dat lag in de lijn der verwachting. Ik rammelde aan de hekken van de kerk."

Zo vaak zitten dominees niet bij Pauw & Witteman.
"Dat was reuzespannend. Ik was in Amsterdam voor de presentatie van mijn boek. 's Middags was ik bij mijn uitgever, toen ging de telefoon. De vraag was of ik wilde komen. Nou ja, vanaf dat moment gaat je hartslag omhoog."

Ontmoette u veel begrip van niet-kerkelijke mensen?
"Die zijn in hun oordeel vaak neutraal. Ze vinden het, zeggen ze, mooi. Maar als je dan vraagt: 'Wat vind je mooi?' Dan krijg ik niet het antwoord dat ik eigenlijk wil horen. Ze vinden het fijn voor je dat je in de belangstelling bent gekomen. Nu ja, dat is ook best aardig, maar..."

...U wilt horen: wat fijn dat er ook een dominee is die onze taal spreekt.
"Precies!"

Wie is uw publiek?
"Dat zijn voor een groot deel mensen die nog 'iets' met het kerkelijk geloof hebben of dat achter zich hebben gelaten. Ze nemen afscheid, maar beschouwen zichzelf niet per se als ongelovig. Dat is geen eenvoudig proces. Als ik ze daarmee kan helpen, is dat zeer de moeite waard."

Heeft de afwijzing van de kerk u als persoon ook pijn gedaan?
"Nee. Ik wist wat ik van kerkelijke kant kon verwachten. De manier waarop ik werd neergesabeld, daar heb ik geen moeite mee. Wie kaatst kan de bal verwachten. Dat doet mij geen zeer, al is het nooit leuk. Agressie was er vooral in het begin, dat je de antichrist wordt genoemd, dat soort dingen. Later kreeg ik ook veel brieven, betogen gelardeerd met psalmteksten: 'Ach dominee, hoe kon u zover van de goede weg af gaan.' In dat soort reacties zat ook iets liefs."

De luis in de pels zijn, de kritische buitenstaander. Is dat de rol die u ambieert?
"Dat heb je goed gezien." Hendrikse heft zijn arm op en duwt die opzij: "Dit gebaar maak ik vaak: waar zit de weestand, waar zit de grens."

Vindt u het leuk om af te wijken?
"Dat hoort bij mij."

Heeft u ooit geloofd wat de kerk leert?
"Ik ben nogal radicaal. God bestaat niet. Ik heb nooit enig moment een spoortje van een vermoeden gehad dat het anders zou zijn. Dan sta je op gespannen voet met de kerkleer."

In uw nieuwe boek stelt u dat Jezus te veel nadruk krijgt in de kerk.
"Er zijn gemeenten waarin het altijd over Jezus gaat. Dat hoeft van mij niet."

Jezus is de centrale figuur in het christendom.
"Maar dat wil nog niet zeggen dat het elke week over Jezus moet gaan. Ik zeg: Jezus was bijzonder, maar niet uniek. Ja, voor de kerk is hij dat natuurlijk wel: onze Heer en Verlosser."

Wat ergert u?
"Op het moment dat iemand met droge ogen durft te beweren dat ieder mens Jezus Christus nodig heeft, dan gaan bij mij de haren recht overeind staan."

Dat is toch niets anders dan het belijden van de christelijke kerk.
"Dat mag de kerk intern zeggen. Maar naar de wereld toe is dat respectloos. Er zijn nog meer religies op de wereld, hoor. Hebben die Jezus nodig? Wat een arrogantie! Dít is de reden waarom er kruistochten zijn geweest."

Dat moet er dan maar uit, zegt u, die theologische praat over Jezus.
"In ieder geval dat hij destijds iets heeft gedaan dat nooit eerder is vertoond en daarna ook niet meer. Dat geloven mensen zo langzamerhand niet meer."

Het lijkt alsof u opnieuw uit bent op een rel.
"Helemaal niet. Ik heb dit boek geschreven omdat ik denk hiermee veel mensen een plezier te doen. Dat is mijn eerste doelstelling, daarna komt er een hele tijd niets. En als ik dan schrijf dat de kerk op het verkeerde spoor zit, natuurlijk, dan snap ik wel dat ik daar van de kerk geen complimenten voor krijg."

Het 'verkeerde spoor' is: de maagdelijke geboorte, de opstanding, een wonder. Jezus de rebel, schrijft u, die de geldwisselaars de tempel uitranselt, dat spreekt u wel aan.
"Daarin zit de herkenning natuurlijk. Jezus was een ketter, in positieve zin. De ketter die tekeer gaat tegen het religieuze establishment. Als je dat soort verhalen leest, los van het feit of ze echt gebeurd zijn of niet, dan komt daaruit iemand naar voren die geen mensen uitsluit, die anderen weer op de benen zet. Dat vind ik uitermate inspirerend. Zo zou ik zelf ook willen zijn."

Jezus in de evangeliën verwijst voortdurend naar God de vader.
"Allemaal latere theologie."

De kerk zou dus best een ander voorbeeldfiguur kunnen nemen?
"Dat past helemaal in mijn stelling: Jezus is bijzonder, niet uniek."

Bij u in de kerk kunnen we vragen: dominee, geen Jezus, doe mij vandaag maar Plato?
"Dat zou kunnen, ja. Maar dan niet omdat jullie het vragen, maar omdat in de wereld van vandaag bij Plato wellicht meer te halen is dan bij Jezus."

U beweert dat de kerk het moeilijk vindt om mensen zoals u ruimte te geven. Toch bent u niet uit uw functie gezet.
"Dat is niet helemaal juist. Ik heb niet de ruimte gekrégen, ik heb de ruimte genómen. De kerk had niet de guts om mij eruit te mieteren. Ja, dat plaatje is voor mij heel helder: er is een proces aangespannen omdat wat ik zei strijdig was met de kerkorde. Naar de letter klopt dat ook. Dan zijn er twee mogelijkheden: of je verandert de kerkorde, of je zet me eruit. Geen van beide is gebeurd."

Had de kerk u weg moeten sturen?
"Dat zou tenminste consequent zijn geweest. Dan had ik de kerk hoger gehad dan nu. Wil je nog een duidelijk boodschap hebben, dan had de kerk moeten zeggen: 'Hier staan wij voor. Hendrikse weerspreekt dat, dus we zetten hem eruit'."

Wat straalt uw kerk hiermee uit?
"Ze durven geen krachtige maatregelen te nemen. De kool en de geit worden gespaard. Ondertussen loopt de kerk leeg. Het enige waar de kerk nog in vooroploopt, is de leegloop."

De reden waarom een ontslagprocedure is stopgezet, is omdat u precies past in de vrijzinnige stroming die al sinds de negentiende eeuw in de kerk bestaat.
"Dat klopt ja."

Dan is er toch ruimte voor u? Waartegen zet u zich af?
"De ruimte voor de vrijzinnigheid is er, althans in naam. Omstreden is het niet. Maar het ging natuurlijk om wat er in mijn boek staat. Ik rammelde aan de poorten van de kerk."

De kerk had het in uw ogen nooit goed kunnen doen. Als u was weggestuurd, had u gezegd: 'Zie je wel, wat een starre bende'. Nu zegt u: 'De kerk niet consequent'.
"De kerk had het wel degelijk goed kunnen doen. Ze hadden de regels zo moeten aanpassen dat mijn geluid en dat van vele anderen er in past."

De voorzitter van de PKN, Gerrit de Fijter, zei over u: als een werknemer van Albert Heijn zo spreekt als Hendrikse, dan staat hij niet lang meer op de loonlijst.
"Hij gebruikt natuurlijk niet voor niets het beeld van een kruidenier. Dat is de geur die de kerk ademt."

Van dit soort uitspraken worden mensen boos.
Hij lacht: "Nog even los van wie er aan de beurt was om boos te worden: dat is Hendrikse-taal. Niet altijd gepolijst en tactisch. Dat hoort bij mijn persoonlijkheid. Dat mag een zwakte zijn, het is ook een kracht."

U provoceert. Zegt iemand iets terug, dan doet u verongelijkt.
"Welnee, wie uitdeelt moet moet incasseren. Maar wacht even: het gaat hier helemaal niet om provocerende taal. Wie gaat er als voorzitter nu staan schreeuwen: 'Dit kan niet'? De voorzitter bepaalt niet wat wel en niet kan in de kerk. Hij had moeten uitroepen: 'kijk eens hoe pluriform wij zijn, dit kan ook in zone kerk. We zijn het niet met Hendrikse eens, laten we erover praten'."

Dat is ook gebeurd. Op het hoogste niveau zelfs, in de generale synode.
"De brochure die naar aanleiding daarvan geschreven is heb ik beschreven als een catechisatielesje uit het verleden. Het was het oude riedeltje. De tijdgeest wordt volstrekt genegeerd."

U herhaalt dat standpunt in uw nieuwe boek: de kerk sopt nog steeds rond in oude dogma's.
Hij lacht: "Luister: het boek moest ongeveer hetzelfde formaat hebben als het vorige." Dan, serieus: "Ik kan het af en toe niet laten. Ik vind dat zo' opmerking in mijn boek past. Het is niet positief, het is wel de realiteit. Ik heb mijn boek niet geschreven om onaardig over de kerk te doen."

U weet wat u hiermee losmaakt.
"Dit is op tenen staan."

Waarom bent u nog dominee? Uw hele houding straalt weerzin uit tegen de kerk.
"Ik heb zeer veel moeite met het instituut. Maar lokaal heb ik in het werken met mensen reuze naar mijn zin. Hier in Zeeland voel ik mij als een vis in het water. Dat ik bij een gemeentelid op bezoek kan komen en kan zeggen: hier ben ik, ik heb alle tijd en het kost niks. Dat is toch prachtig? Daarom blijf ik."

Klaas Hendrikse: God bestaat niet en Jezus is zijn zoon. Nieuw Amerdam, Amsterdam. ISBN 9789046811344; 208 pagina's. Prijs: €18

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden