Jezus kan ook zonder baard

Martijn Fischer speelt Jezus deze week in The Passion Beeld Bram Petraeus

We weten niet hoe hij eruit heeft gezien. Toch herkennen we Jezus meteen aan zijn lange haar in middenscheiding en zijn baardje: de meeste kunstenaars kiezen nog altijd voor dit cliché. Maar niet de makers van tv-spektakel 'The Passion'.

Wacht even. Is dat Jezus? Die jongen, die piemelnaakt - letterlijk, geen lendendoekje te zien - in de rivier de Jordaan wordt gedoopt? Maar hij lijkt helemaal niet op Jezus.

In de Italiaanse stad Ravenna staat de bezoeker regelmatig op het verkeerde been. Niet alleen op de zesde-eeuwse mozaïeken in de doopkapel van de Arianen ziet Jezus eruit als een onbekende knul. Ook in de basiliek San Vitale uit dezelfde tijd zit een vreemde, baardeloze jongen met kort bruin haar op een troon. Is dat Jezus? Dat moet wel, want hij heeft een aureool rond zijn hoofd en zit op een ereplaats tussen de engelen. Die blote, wat te dikke jongeman in de doopkapel lijkt wel een beetje op hem.

Toch krijg je de neiging twee keer op het tekstbordje te kijken om te zien of dit echt Jezus voor moet stellen. Want wij weten toch precies hoe Jezus eruit ziet: slank, met tamelijk lang, sluik, lichtbruin haar in een middenscheiding en een hip baardje. Duidelijk een dertiger. Dat beeld is zo ingesleten dat iedereen hem onmiddellijk herkent, of het nou op een oud schilderij is of in een recente film.

Mozaïek van de doop van Jezus in de doopkapel van de Arianen Beeld Trouw

Wonderlijk verhaal
Hoe kan dat eigenlijk? Oorspronkelijke afbeeldingen van Jezus, uit het begin van de jaartelling, bestaan niet. Als het om Jezus ging, volstond een symbool: een vis, een kruis, een lam. Waarom weten we dan collectief hoe Jezus eruit moet zien? Dat hebben we te danken aan een wonderlijk verhaal.

Abgar, de koning van Edessa, was ziek en vroeg aan Jezus of hij wilde komen om hem te genezen. In plaats daarvan stuurde Jezus de doek waarmee hij zijn gezicht had afgedroogd. Op de doek stond een afdruk van zijn gelaat. De doek genas de koning, zo vertelt een legende uit de derde eeuw na Christus. In de zesde eeuw werd het kleed in Edessa gevonden. Nu is het van de aardbodem verdwenen - als het al echt heeft bestaan.

Een zelfde soort verhaal, uit de elfde eeuw, gaat rond over de doek van Veronica. Deze heilige droogde Jezus' gezicht af toen hij met het kruis op de rug naar Golgotha liep. Ook hier bleef een afbeelding van het gezicht achter op de doek. De lijkwade van Turijn uit de dertiende eeuw is een derde stoffen 'bewijs'.

Voor wie het nog niet vertrouwt, bestaat er een brief van Publius Lentulus, gouverneur van Judea en de directe voorganger van Pontius Pilatus. Die brief dook in de veertiende eeuw plotseling op. Publius beschrijft hoe Jezus, 'een man die door de mensen profeet wordt genoemd', eruit zag: Zijn haar heeft de kleur van onrijpe hazelnoot, sluik tot aan zijn oren, daarna krullend, met een scheiding in het midden zoals de Nazareners het dragen.... zijn baard is vol... gevorkt van vorm.... zijn ogen, blauw-grijs, helder en alert.....'

Precies het gezicht dat het Kleed van Edessa en de Doek van Veronica tonen. Inderdaad: lang, sluik haar, middenscheiding en een baardje.

Hoewel het zeer twijfelachtig is dat een Jood uit de eerste eeuw lichtbruin haar en blauwgrijze ogen had, hebben kunstenaars die Jezus afbeeldden zich bijna altijd aan deze omschrijving gehouden. De omgeving waarin Jezus werd geplaatst, veranderde, zijn kleding en emoties veranderden, maar de middenscheiding in het lichtbruine haar en het baardje bleven bestaan.

Het lichaam
Wat wel een sterke verandering heeft ondergaan is het lichaam van Jezus. In de Middeleeuwen haalden zijn geliefden een scharminkelige dode Jezus van het kruis. De ribben steken door zijn vel, zijn spillebenen zijn spierwit. Zo'n lichaam was het toonbeeld van onthechting en dat was het opperste streven in de Middeleeuwen. Het draaide immers allemaal om het behoud van de ziel; het lichaam was slechts de tijdelijke behuizing. Met zo'n verzwakte Jezus, met zijn doornenkroon op en overal bloedspatten, was het ook makkelijk meeleven.

De Renaissance bracht het klassieke naakt terug. Titiaan, Velázquez, Caravaggio: ze maakten van Jezus een jonge god met het viriele lichaam van een bodybuilder. Dat gezonde lichaam dat hij voor onze zonden offerde, overdekt met bloed en wonden, riep op een andere manier medelijden op.

Zijn afbeelding op een zeventiende-eeuws schilderij van Velázques Beeld National Galler,y Londen

Afwijken
Latere kunstenaars durfden af te wijken van dit beeld van Jezus. Dat afwijken heeft dan vaak een bijzondere betekenis. Zoals in het geval van de Engelse kunstenaar Jacob Epstein die in 1918 voor een beeld van Jezus het gezicht van een zieke vriend gebruikte. Of in films waarin een zwarte of Indiase acteur Jezus speelt.

In het Zuid-Afrikaanse 'Son of Man' is de zwarte Jezus compleet anders. Hij is kaal en heeft geen baard. In de jaren-zeventig-film 'Godspell' lijkt Jezus met zijn afro-kapsel op Jimi Hendrix.

De betekenis van een afwijkende Jezus is meestal dat Jezus weliswaar een bijzonder mens was, maar op het eerste gezicht niet te onderscheiden van gewone mensen om hem heen. De filmmaker of beeldend kunstenaar wil de kijker hetzelfde perspectief geven als de mensen uit Jezus' tijd, die vaak ook pas na zijn dood begrepen hoe bijzonder hij was geweest.

Desondanks lijken in nieuwe beeldvormen als film en musical de middenscheiding en het baardje nog steeds verplicht. In veruit de meeste Jezusfilms uit de twintigste eeuw herkennen we hem zonder moeite. Populaire films als 'Jesus Christ Superstar' en 'The Passion of the Christ' hebben het stereotiepe Jezusuiterlijk er nog eens flink ingehamerd. In de film 'Risen' zien we hem zo ook weer terug.

The Passion
Toch blijft het mogelijk af te wijken van het stereotiepe beeld. Dat zien we vooral in The Passion, het tv-spektakel van de EO.

Kijkers accepteren zonder moeite dat bekende zangers die nog nooit in verband konden worden gebracht met het evangelie, de rol van Jezus spelen. Soms verwijst hun uiterlijk duidelijk naar het halflange haar en het baardje, denk aan Jan Dulles en Jim de Groot die in 2014 en 2015 Jezus speelden. Maar in andere jaargangen komt Jezus op met kort haar en hooguit het vermoeden van een baard. In 2012 speelde Danny de Munk Jezus gewoon als zichzelf. Niemand die daar een probleem van maakte, bleek bij de EO.

Volgens hoofdredacteur van The Passion Jacomien Nijhof kon daarom dit jaar zonder problemen een andere visie op Jezus worden neergezet: niet de hippe, goeduitziende Jezus, maar een kwetsbare, te dikke anti-held die op André Hazes lijkt.

Dat Martijn Fischer, bekend geworden van zijn rol als André Hazes in de musical 'Zij gelooft in mij', dit jaar Jezus speelt, is weer positief ontvangen, vertelt Nijhof.

De stereotiepe Jezus is ons o zo vertrouwd, maar ook zonder dat beeld is zijn verhaal te vertellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden