Jezus en de muizen en luizen van Goethe

Op de vraag aan de bezoekers van het symposium 'Jezus: 2000 jaar openbaar en verborgen': 'Wie van u komt nog in de kerk?' stak tweederde van de vijfhonderd bezoekers een vinger op. Van de waaier aan Jezusbeelden die de vier sprekers zaterdag in de Rotterdamse Laurenskerk voor hen ontvouwden zullen zij echter 's zondags weinig terughoren, wanneer vanaf vele kansels de 'Christus der kerk' verkondigd wordt. De vraag uit het publiek: "Moeten de kerken hun boodschap niet aanpassen?", kwam dan ook niet als een verrassing.

Cokky van Limpt

De Kamper nieuwtestamenticus prof dr. Cees den Heyer, die de forumdiscussie voorzat, zou niet zo een-twee-drie weten hoe er in de kerk moet worden omgegaan met het verschil tussen de inzichten van het moderne Jezus-onderzoek en de traditionele geloofsverkondiging. Maar hij vindt het wel een serieus probleem. Zijn Tilburgse collega Wim Weren had er minder moeite mee. "Die afstand tussen preekstoel en leerstoel is er nu eenmaal. De gemiddelde kerkganger leeft twee eeuwen terug. Wilt u weten wat de nieuwste wetenschappelijke inzichten zijn, dan moet u zich inschrijven bij een theologische faculteit. Het is niet de taak van de predikant die nieuwe inzichten uit te dragen." Maar de kerk moet wel rekening houden met veranderende inzichten, matigde hij zijn toon, want "anders wordt geloof ideologie."

"Er is niet alleen behoefte aan nieuwe inzichten," klonk het daarop uit een andere microfoon, "mensen hebben ook nieuwe behoeften. Ik ben psychotherapeute en ik heb veel mensen moeten bevrijden van de dogma's waarmee ze zijn opgegroeid en waaronder ze lijden en zich schuldig voelen. Er is grote behoefte aan uitspraken van liefde in de kerk. Dat God liefde is lijkt mij toch de allereerste boodschap die de kerk moet uitdragen."

Zij kon op bijval rekenen van dr. Han de Wit, boeddhistisch leraar en grondlegger van de contemplatieve psychologie. "In de grote religieuze tradities zitten, naast de leerstellige elementen, ook visies op de mens verpakt. Ze bevatten een soort 'contemplatieve' psychologie, die niet aan de universiteiten wordt beoefend, maar is ontwikkeld binnen de religieuze tradities zelf. Aspecten van deze psychologie zijn in alle religies terug te vinden: liefde, helderheid van geest, de vraag hoe een barmhartig, zachtmoedig en wijs mens te worden en hoe hardvochtigheid en kortzichtigheid te transformeren en kwijt te raken." Dat Jezus velen inspireert, komt volgens De Wit doordat hij appelleert aan mogelijkheden in de mens zelf. "Hij is de volmaakte belichaming van kwaliteiten die we in onvolmaakte vorm herkennen in onszelf en in bijzondere mensen zoals Martin Luther King, Dag Hammarskjüld, Mandela en misschien wel onze buurman. Jezus staat voor het best denkbare in de mens, voor onbegrensde liefde, diepe wijsheid, toewijding en onbevreesdheid. Elke religie geeft daar haar eigen namen aan: goddelijke vonk, Boeddhanatuur, Christus in ons. De contemplatieve psychologie kent hiervoor het begrip fundamentele menselijkheid. Jezus' spoort ons aan die kwaliteit in onszelf te verwezenlijken."

Het Jezus-onderzoek zal zeker een scherper beeld van de historische Jezus opleveren, meent De Wit. "Maar kunnen al die nieuwe inzichten bewerkstelligen dat onze inspiratie door Jezus verdwijnt?" Hij is overtuigd van niet. "Wij kunnen nog zo veel weten over hem, maar de Christus in ons zal altijd een beeld zijn van inspiratie, dat oproept tot fundamentele menselijkheid. Hij zal blijven appelleren aan onze diepe wens dat het goed mag gaan met de wereld, met de mensen en met onszelf – aan het verlangen dat alles moge bloeien."

De historicus drs Jacob Slavenburg maakte van de gelegenheid gebruik af te rekenen met de bewering van de oud-VU-hoogleraar Tj. Baarda dat hij op basis van het Thomasevangelie een 'gnostische' Jezus zou propageren. "Een gnostische Jezus bestaat niet," zei hij zaterdag. "Jezus gnostisch noemen is een anachronisme, want de grote gnostische systemen waarover bijvoorbeeld de kerkvaders schrijven ontstonden pas lang na zijn dood."

Dat betekent echter niet dat Jezus geen 'gnosis' zou hebben onderwezen. "Dat deed hij wel degelijk. Jezus voert de leerlingen tot kennis, tot 'gnosis' van de Vader. Dat is niet alleen te vinden in het Thomasevangelie, maar ook in de bijbelse evangeliën, vooral in dat naar Johannes. Het unieke van het Thomasevangelie is wellicht dat de weg tot het Koninkrijk door Jezus wordt geschetst als een verlengstuk van het proces tot zelfkennis. Maar ook dat maakt van Thomas nog geen gnostisch evangelie, want de oproep tot zelfkennis is niet gnostisch. Op de hoofdtempel van Apollo in Delphi stond het al te lezen: gnooti seauton, ken u zelve, en ook Socrates zou zich in deze zin hebben uitgelaten. Het lijkt het adagium van de klassieke oudheid te zijn geweest."

De filosoof dr Charles Vergeer, wiens nieuwe boek over Jezus, 'Het Panterjong' vrijdag in Trouw werd afgedaan als een bizarre fantasie, maakte aan de hand van een humoristisch voorbeeld nog eens duidelijk dat geen enkele tekst over Jezus ongekleurd en waarheidsgetrouw verslag kan doen van zijn leven.

"In de zomer van 1809 gaat Goethe in Jena drie maanden om met Sylvie von Ziegesar. Haar vriendin Louise Seidler is jaloers en schrijft aan een andere vriendin dat ze niet begrijpt dat Sylvie zozeer de aandacht weet te trekken van de grote dichter. 'En nog wel met zulke onnozele praat. Zo flapte ze er opeens uit dat ze niet had kunnen slapen van de luizen in haar bed'. Bijna een halve eeuw later schrijft Louise Seidler haar 'Erinnerungen'. Van de luizen geen spoor meer. In plaats daarvan gaat het nu over muizen en is het niet Sylvie die zegt daar last van te hebben, maar Goethe zelf. De memoires van Seidler trokken de aandacht, terwijl de briefwisseling met haar vriendin nog tientallen jaren onuitgegeven bleven. Zo is het beeld van Goethe met de muizen de literatuur binnengeslopen. Volgens menige biografie genoot de goddelijke dichter een dermate gezegende nachtrust, dat hij rustig bleef doorslapen terwijl er muizen zelfs over zijn hartstreek liepen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden