'Jezus Christus kwam ook niet van het kruis'

John Henry Newman, Engels theoloog en latere kardinaal, schreef in november 1870 aan een vriend: ,,Het is niet goed voor een paus twintig jaar aan te blijven''. Hij doelde op de toenmalige Pius IX, inmiddels zalig verklaard. Deze trok zich niets van het ongevraagd advies aan en stierf ruim zeven jaar later in het harnas, na bijna 32 jaar paus te zijn geweest. Het huidige hoofd van de rk kerk, Johannes Paulus II, 23 jaar in het Petrusambt, lijkt eveneens Newmans wijze raad naast zich neer te leggen.

Ton Crijnen

Zijn slechte gezondheidstoestand werd de afgelopen dagen opnieuw manifest toen hij amper in staat bleek voor te gaan bij de kerkelijke plechtigheden van de Goede Week. Binnen de kerk en in de media werpt men nu opnieuw de vraag op of het niet tijd is dat Johannes Paulus II (bijna 82) de herdersstaf aan een ander overdraagt. Daarmee een einde makend aan de gewoonte dat pausen tot hun dood in het zadel blijfven (slechts in vier gevallen stapte een paus vrijwillig op: Clemens I in 97, Pontianus in 235, Benedictus IX in 1045 en Celestinus V in 1294).

De kans dat de tegenwoordige plaatsvervanger van Christus op aarde dat zal doen is volgens ingewijden vrijwel nihil. De Italiaanse krant La Repubblica maakte onlangs melding van een gesprek van de Chileense kardinaal Jorge Arturo Medina met de paus waar diens mogelijke terugtreden ter sprake kwam. Johannes Paulus zou die mogelijkheid resoluut van tafel hebben geveegd met de woorden: ,,Jezus Christus kwam ook niet van het kruis af''. Die woorden sporen met zijn, al vaker geuite zienswijze dat het lijden een integraal onderdeel uitmaakt van de pauselijke plichtsopvatting.

Moeizaam lopen en praten -gevolg van het, door het Vaticaan nooit erkende, feit dat de paus aan de ziekte van Parkinson lijdt- noch een zeer pijnlijke knie -oorzaak arthrose- passen in dat beeld en zijn daarom voor JP II geen reden af te treden. Temeer niet omdat hij het feit dat hij een moordaanslag overleefde (1981) toeschrijft aan direct ingrijpen van 'boven'. De paus ziet daarin tevens een vingerwijzing dat hij niet eigenhandig dient te besluiten zijn hoge ambt neer te leggen. Dat signaal geeft alleen God met het zenden van Zijn doodsengel.

Het bericht in La Repubblica werd vorige week gevolgd door een artikel van de Corriere della Sera waarin Vittorio Messori, een goed ingelichte Vaticaanwatcher, meldde dat inmiddels niet alleen progressieve maar ook een aantal conservatieve kardinalen het beter vinden dat JP II aftreedt. Het ene artikel hoeft niet per se het andere uit te sluiten, al blijft de berichtgeving rond paus en Vaticaan als gewoonlijk uiterst ondoorzichtig.

Intussen houdt pauselijk lijfarts Renato Buzzonetti, krachtig gesecondeerd door de Vaticaanse persdienst, vol dat Johannes Paulus geestelijk nog vitaal is. Er zijn echter ook andere berichten. Zo melden bronnen binnen het Vaticaan dat de paus geen tekenen van dementie vertoont, maar dat de zware medicijnen die hij voor zijn Parkinson moet innemen ertoe leiden dat hij zich minder goed kan concentreren. Al verschilt dat van dag tot dag.

Een 'naaste medewerker van de paus' zei onlangs dat JP II ,,niet meer dan vier goede uren per etmaal kent''. Volgens een curie-bisschop heeft de heilige vader de greep op de gang van zaken voor een groot deel verloren. ,,Hij leest wat ze hem te lezen geven en tekent wat men hem te tekenen geeft, maar hij is niet langer de leider.''

Een kardinaal voegde daar tegenover het Amerikaanse tijdschrift Newsweek aan toe: ,,de paus is niet langer in staat conflicterende stromingen binnen de curie onder de duim te houden''. Als dat laatste waar is zou dat een ernstige zaak zijn. Een feodale structuur als die van het Vaticaan, waar een absolute heerser omgeven wordt door een klerikale coterie, blijkt een vruchtbare voedingsbodem voor interne belangenconflicten, intriges en machtsgevechten.

JP II zou ook niet in staat zijn krachtig leiding te geven in de pedofilie- en homo-affaires die de katholieke kerk in de VS, een van de belangrijkste kerkprovincies ter wereld, op haar grondvesten doen trillen. Zijn vage reactie naar aanleiding van deze uiterst pijnlijke zaak heeft veel Amerikaanse katholieken ernstig teleurgesteld.

Dit alles wil niet zeggen dat de paus, wat het bestuur van de wereldkerk betreft, gods water geheel over gods akkers laat lopen. Zo zijn er geruchten dat JP II drie kardinalen heeft aangewezen om de rk kerk te besturen mocht hij plotseling niet handelingsbekwaam meer blijken. In het verlengde hiervan circuleert het bericht dat camerlengo (kamerheer) Eduardo Somalo Martinez een ontslagbrief van de paus op zak heeft voor het geval deze niet langer in staat is zijn eigen aftreden bij volle verstand te regelen.

Mocht dit nieuws kloppen dan is daarmee nog niets gezegd. Volgens codex 332 van het kerkelijk wetboek is een pauselijk aftreden, bijvoorbeeld om gezondheidsredenen, alleen rechtsgeldig als dat in volledige vrijheid gebeurt. Stel dat Johannes Paulus II aanblijft en over enige tijd manifesteert zich bij hem alzheimer of hij raakt bij een operatie aan zijn knie in coma, dan is er van een vrij genomen besluit natuurlijk geen sprake. Over de vraag of in zo'n geval een tevoren schriftelijk vastgelegde beslissing tot aftreden juridisch bindend is, zijn kerkjuristen het verre van eens.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden