Jeugd 'leest' prentenboek op mobieltje

Voor sommige kleuters is het al de gewoonste zaak van de wereld: een prentenboek lezen op een iPhone, iPad of laptop. Vooral rijk geïllustreerde prentenboeken lenen zich voor geavanceerde bewerkingen.

Even was de Nederlandse illustrator Sylvia van Ommen wereldnieuws, in elk geval in het boekenvak. In augustus vorig jaar lanceerde zij, samen met haar Britse uitgever Winged Chariot, het allereerste prentenboek voor de iPhone en de mediaspeler iPod Touch.

Bezitters van die apparaten kunnen tegen creditcardbetaling haar tekstloze boek ’De verrassing’, dat in papieren vorm bij Lemniscaat verscheen, als zogenoemde app (applicatie) downloaden uit de app store, de online winkel van elektronicabedrijf Apple. De app op je telefoon openen is als het openslaan van het boek. Door met je vinger over het touchscreen te slepen, sla je de bladzijden om. En als verrassing rijdt het schaap dat de hoofdrol speelt met flapperende oren op een brommende scooter voorbij.

Deze app maakte nog niet optimaal gebruik van de mogelijkheden van de iPhone of iPad, vertelt Van Ommen, maar haar nieuwste prentenboek ’De verjaardag’ doet dat wel. Dat is speciaal ontworpen voor de iPad en niet meer als papieren boek verkrijgbaar.

„Ik heb nu rekening kunnen houden met alle mogelijkheden: geluid, beweging en vooral interactie”, zegt Van Ommen. „Dat laatste is de belangrijkste meerwaarde van een app ten opzichte van boeken en tekenfilms. Als kinderen een onderdeel van de tekening aanraken, klinkt er een geluid of volgt er een beweging. In ’De verjaardag’ kunnen ze een muizenpostbode bijvoorbeeld helpen brieven te bezorgen door die met hun vinger aan te raken. In een gewoon boek of een tekenfilm kan zoiets niet. Ik denk dat een app kinderen uitdaagt en meer bij het verhaal betrekt.”

Bijkomend voordeel voor prentenboekenmakers is dat hun werk meteen wereldwijd kan worden verkocht. „Eventuele tekst in een prentenboek kun je in meerdere talen in de app zetten”, vertelt Van Ommen. „Lezers kunnen hun eigen taal kiezen. Dat betekent dat je publiek enorm vergroot: wereldwijd kan iedereen met een iPhone, iPod of iPad je boek met één druk op de knop kopen.”

Inmiddels heeft het project van Van Ommen in Nederland navolging gekregen. Auteur Rian Visser liet haar prentenboek ’Timo en het toverboek’ op eigen initiatief ’ver-appen’ voor de iPad. En Unieboek|Het Spectrum zag in de lancering van die tabletcomputer als eerste uitgeverij aanleiding om een nieuw label op te richten, speciaal voor ver-appte prentenboeken: Piccolo Picture Books.

„Met de e-readers konden wij als kinderboekenuitgevers tot op dat moment weinig, omdat die apparaten content alleen in zwart-wit konden weergeven”, vertelt uitgever Marieke Woortman. „Op de iPad kan ook een full colour prentenboek goed tot zijn recht komen. Wij zijn daar meteen mee aan de slag gegaan toen Apple deze computer aankondigde. We brengen de komende tijd vijf apps uit, waarbij we steeds uitgaan van bestaande prentenboeken. ’De wedstrijd’ van Sanne de Bakker en Noëlle Smit staat nu als ’The Competition’ in de app store en kun je in vijf talen afspelen. In twee weken tijd is de app ruim vijfhonderd keer gedownload, vooral in Nederland, maar ook wel in het buitenland.”

Dit soort apps zweven ergens tussen boek, computerspel en tekenfilm in, maar duidelijk is wel dat je het fysieke boek niet meer nodig hebt. Jammer? Daar zijn de meningen over verdeeld. Van Ommen meent dat het één het ander niet hoeft uit te sluiten. En ook Woortman ziet de app niet als bedreiging voor het papieren boek. „Dit soort digitale bewerkingen concurreert denk ik eerder met games dan met boeken. Via de apps bereiken de boeken bovendien een publiek dat het fysieke boek nooit zou kopen. En misschien is er ook een groep mensen die eerst de app koopt en daarna het boek, omdat ze het ook fijn vinden om daar nog eens ouderwets uit voor te lezen.”

Maar dat is, geeft Woortman toe, misschien wel wishful thinking. Er zijn mensen die pleiten voor en zoeken naar een dwingender combinatie van het analoge en digitale boek. Ontwerpers van het Japanse Mobile Art Lab ontwierpen het Phone Book, een kartonboek over twee katten die een reis maken per trein, onderzeeër en ruimteschip. Bovenin het boek zit een gleuf waarin je een iPhone kan schuiven. Het touchscreen van de telefoon valt precies achter een uitsparing in de tekeningen: de ramen van de vervoersmiddelen. Tijdens het lezen, speelt op de telefoon een app af die het geluid van de trein laat horen en het landschap voorbij laat glijden. Door het raam van de onderzeeër zie je vissen voorbij zwemmen en in de ruimte kunnen kinderen sterren aanraken, die dan oplichten en tinkelgeluiden laten horen. Vooralsnog is dit boek alleen in Japan verkrijgbaar. Of en wanneer het op de Nederlandse markt komt is onbekend.

Ook het Vlaamse softwarebedrijf Playlane zocht naar een combinatie van papier en digitaal en bedacht de fundel, dat staat voor een ’bundel vol fun’. Op basis van een bestaand prentenboek ontwikkelt Playlane een geanimeerde versie, een e-book en een uitgebreid pakket computerspelletjes en educatieve opdrachten. Dit hele digitale programma is opgeslagen in een chip die achterin het prentenboek is geplakt. Als het boek op een speciale chiplezer wordt gelegd, die via de USB poort met de computer is verbonden, begint het programma automatisch te spelen. Kinderen kunnen dat zelf, zonder ingewikkelde inlogcodes. En het fysieke prentenboek is dus altijd nodig om van de digitale aanvullingen gebruik te kunnen maken.

„Wij willen met ons product geen afbreuk doen aan het boek, maar het juist verrijken”, zegt Valentine Lerouge, projectmanager bij Playlane. „Kinderen groeien tegenwoordig op in een beeldcultuur en daardoor raakt lezen op de achtergrond. In de fundel willen wij de lees- en beeldcultuur samenvoegen en de band met het boek behouden. We zien dat het zo werkt: eerst wordt het fysieke prentenboek voorgelezen en daarna gaan de kinderen op de computer het filmpje bekijken en de opdrachten maken.”

Uit recent onderzoek van de Universiteit Leiden blijkt dat digitale boeken met geluid en beweging de taalontwikkeling van kinderen stimuleren en de woordenschat vergroten. Het is dus niet zo verwonderlijk dat vooral in het onderwijs veel gebruik wordt gemaakt van digitale prentenboeken. De thuismarkt loopt nog niet echt warm, maar daar komt wellicht verandering in nu de mogelijkheden en de beeldkwaliteit van handzame mobiele telefoons toenemen en de iPad is geïntroduceerd. Fundels draaien nog niet op de iPhone of iPad, omdat ze gebruikmaken van software die niet op die apparaten staat. Maar het bedrijf onderzoekt op dit moment wel de mogelijkheden.

Als het aan Zuid-Koreaanse onderzoekers ligt, kan er over niet al te lange tijd alweer een nieuw hoofdstuk aan de digitalisering van prentenboeken worden toegevoegd. Zij bedachten het Digilog Book met 3D pop-ups. Als je door een speciale bril, die op de computer is aangesloten, naar de illustraties in een boek kijkt, springen de figuren als een bewegende pop-up van de bladzijde. Een demonstratiefilmpje laat bijvoorbeeld zien hoe een draak brullend uit een tekening opstijgt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden