Jeroen Eisinga 'Het gaat me om het mysterie van het leven'

Kunstenaar Jeroen Eisinga maakt films waarin hij de grenzen opzoekt. Voor zijn nieuwste film, op het Filmfestival in Rotterdam bekroond met de Tiger Award, liet hij zich overdekken door 150.000 honingbijen. Bijna met fatale gevolgen.

Er zit iets in zijn oog, het irriteert. Zijn vriendin moet er even naar kijken. Ze wrijft over zijn wimpers. Er zit misschien een ooghaartje dwars. Even knipperen, dat helpt.

Even knipperen, dacht Jeroen Eisinga ook toen de wriemelende bijenmassa op zijn bovenlichaam en hoofd zijn ogen begon te bedekken. Maar toen ging het bijna gruwelijk mis. "Er hing een gordijn van bijen op ongeveer een halve centimeter afstand voor mijn ogen. Zelfs toen mijn hele gezicht bedekt was kon ik nog door dat gordijn van bijen heen kijken. Toen mijn wimpers langs de bijen schuurden, stak er één in mijn ooglid. Ook in mijn andere ooglid voelde ik een steek, en in mijn wang. Als bijen steken, scheiden ze een stofje uit waardoor ook de anderen gaan steken. Ik realiseerde me: nu is het oppassen geblazen. Mijn hart begon ook heel snel te kloppen. Daarom stampte ik met mijn voet op een plankje. Dat hadden we afgesproken als sein als ik wilde stoppen. Maar de bijenhouder deed niets. Later vertelde hij dat hij niet meteen durfde in te grijpen, omdat hij zich geïntimideerd voelde door alle opname-apparatuur. En de cameraman wilde eerst nog het mooie shot afmaken. Daardoor duurde het nog even voordat ik bevrijd werd."

Met zo'n dertig bijensteken werd hij naar het ziekenhuis gereden. Onderweg voelde hij zich steeds beroerder worden. Hij moest overgeven en kreeg het benauwd. "Mijn ademhalingsspieren begonnen stil te vallen door het bijengif. Achteraf zei de arts tegen me dat het geen tien minuten langer had moeten duren. Ook suggereerde hij dat ik geen arts maar een psychiater nodig had."

Toch vindt Jeroen Eisinga (45) zichzelf geen avonturier die maar wat doet, zegt hij, ook al ziet het er soms gevaarlijk uit. Ook heeft hij geen zelfmoordneigingen. "Ik doe er juist alles aan om elk risico uit te sluiten", zegt hij, kettingrokend in de keuken van zijn bovenwoning in Den Haag.

Gek genoeg is zijn angst voor de dood sinds het avontuur met de bijen verdwenen. "Ik was wel bang toen ik mezelf liet overdekken door die beesten. Maar op een gegeven moment bereik je een staat waarin je alles loslaat, waarin je je volkomen vrij voelt. Geen gedoe, geen parkeerbonnen, geen vriendin die vraagt wanneer je eindelijk eens geld gaat verdienen. Je raakt helemaal los van alles. Ik moest daarbij ook denken aan een documentaire over de kunstenaar Bas Jan Ader die met een bootje de oceaan over wilde varen en daarbij spoorloos is verdwenen. Alleen zijn bootje is teruggevonden. Ik vroeg me af of hij hetzelfde had doorgemaakt als ik. Het gevoel dat je vrij bent en alles kunt loslaten. Voor mij kwam dat moment toen ik zo overwoekerd was met bijen, dat ik bij wijze van spreken opging in de wand achter mij, die al volledig bedekt was met bijen. Ik was opgegaan in mijn omgeving, was verdwenen als persoon en had in feite mijn identiteit verloren. Dat voelde als een totale overgave en bevrijding."

En daar doet u het voor?
"Ja, en ik wil de mensen die kijken naar mijn film daarin meenemen. Ook voor hen moet er geen ontsnapping mogelijk zijn. Ze mogen geen seconde wegkijken. Daarom kijk ik ze ook voortdurend recht in de ogen. Na afloop volgt de catharsis. En daar gaat het om."

Wordt uw volgende film nog extremer, nu u niet bang meer bent voor de dood?
"Integendeel, maar dat komt doordat er inmiddels het nodige is veranderd in mijn leven. Ik ben vader geworden. Mijn ouders hebben zich ook veel zorgen gemaakt. Ze vonden dat ik moest stoppen met mijn bijenfilm. Maar als ik ergens aan begin, wil ik het ook afmaken. Mijn zoontje is verwekt in de tijd dat ik net begonnen was mijn ideeën over een film met bijen uit te werken. Mijn vriendin heeft me nooit gevraagd ervan af te zien. Maar dat komt ook omdat ze weet hoe grondig ik me voorbereid. Ik liep al heel lang rond met het idee iets met bijen te doen. Thuis hadden we vroeger bijen. Ook zag ik een keer een plaatje van een monnik in Oekraïne met een baard van bijen. Bee bearding is een oud gebruik onder sommige bijenhouders. Dat is me altijd bij gebleven. Ik ben niet over één nacht ijs gegaan. Ik heb me laten testen of ik allergisch was, ik wist de kortste weg naar het ziekenhuis en ik had uitgebreid gepraat met de imkers. Bovendien waren de imkers al een half jaar van tevoren begonnen hun bijenvolken uit te selecteren en zich voor te bereiden. Het waren heel professionele mensen. Zonder hen zou ik er niet aan zijn begonnen."

En dan loopt het toch nog bijna fout af.
"Ja, wat ik dus niet had verwacht. Nu zou ik dit ook niet meer doen. Ik wilde de dood recht in de ogen kijken. Maar ik wil niet dood, dat is iets anders."

De eerste film die Eisinga maakte - hij zat toen nog op de kunstacademie in Arnhem - was '40-44-PG', genoemd naar het kenteken van een rode Volkswagen, een Kever. Eisinga had het stuur vastgebonden en liet de auto stuurloos in cirkels over een parkeerplaats rijden. Zelf liep hij er geblinddoekt in kringen tegenin.

Levensgevaarlijk.
"Nee, dat was minder gevaarlijk dan het leek. De auto reed erg zacht en ik hoorde hem aankomen. In het ergste geval was hij over mijn voet gereden. Ik had ook beslist geen zelfmoordneigingen. Ik was erg onder de indruk van de schoonheid en vormgeving van die auto. In die tijd was ik beeldhouwer. Ik besefte dat ik nooit een beeld kon maken dat zo goed was als die auto. Vooral omdat de vorm van de auto een bijproduct was van zijn functie. Hij was niet gemaakt om mooi te zijn. Ik had hem zelf wel willen maken en daar wilde ik iets mee doen. De mens letterlijk tegenover de techniek plaatsen. En om dat wat spannender te maken, besloot ik mezelf te blinddoeken."

Met zijn volgende film 'Kano (rood)', een absurdistische act van Eisinga die doodstil in een rode kano in een slootje zit en af en toe een beetje wiebelt, brak hij door in de kunstwereld. "Een kano is bedoeld om mee te varen. Door daar er alleen maar een beetje in te zitten wiebelen, wilde ik de functie van die kano ontkrachten. Mijn bijna blinde vader heeft de camera bediend voor dat filmpje. Ik was wel een beetje verbaasd dat iedereen het prachtig vond."

Later volgde nog een film 'Sehnsucht' over het ontbindingsproces van een dode zebra. Zijn korte film 'Arm schaap', over een schaap dat hulpeloos op zijn rug in de wei ligt te blaten, leidde later tot heftige protesten van de Partij voor de Dieren en zelfs bedreigingen.

Bedreigingen?
Eisinga: "Iemand wilde mijn knieschijven kapot knuppelen, omdat ik een dierenbeul was. Wat me opvalt, is dat mensen in Nederland erg gauw boos worden. Ook vinden ze al snel iets gek. Er was geen bijenhouder in Nederland te vinden die wilde meewerken aan mijn film. Dat vonden ze gekkenwerk. Daarom ben ik naar Ierland gegaan. Daar ben ik juist een held voor de bijenhouders."

Bent u er ook niet op uit om met uw films mensen boos te maken?

"Ik heb ook hele lieve films gemaakt, hoor. En humor speelt ook een belangrijke rol in mijn werk. In het filmpje over het schaap was ik er op uit mensen te confronteren met hun gevoelens van onmacht. Ze kijken naar dat schaap, willen het helpen om overeind te komen, maar dat gaat niet. Mensen willen altijd het idee hebben dat ze invloed hebben op het leven. Op het moment dat ze zich realiseren dat ze machteloos aan de kant staan, worden ze vaak boos. Ik laat de dingen zien zoals ze zijn, en niet zoals ze zouden moeten zijn. De wereld is zoals hij is en dat is niet altijd mooi en lief. In de bijenfilm speel ik daar ook op in. Mensen willen nu eenmaal graag griezelen en boos worden. Ik speel daar ook mee doordat ik ze al die tijd aan blijf kijken, waardoor ze ook nog eens het gevoel krijgen dat ze niet zomaar kunnen weglopen. Er zit ook een element van voyeurisme in. De mensen kijken naar mij en ik kijk op mijn beurt de mensen aan die naar mij kijken. Daarmee confronteer ik de kijker met zichzelf. Sommige mensen kunnen daar niet tegen. Dat vind ik prima."

"Het filmpje met het schaap laat ik al vijftien jaar af en toe zien. Het is interessant om te zien hoe er door de jaren heen anders op gereageerd wordt. Vroeger werd er ook wel eens iemand boos, maar nu ligt dat toch anders. Er was dus een jongen die zei dat hij vanwege dat filmpje mijn knieschijven kapot wilde slaan. Diezelfde jongen stond ook op een relatiewebsite: hij zocht een vrouw om 'samen mee naar het Noorderlicht te kijken'.

"Maar om terug te komen op de vraag: Ik voorzie ook in een behoefte met mijn bijenfilm, omdat sommige mensen graag boos wíllen worden. Ze wíllen dit zien. Ze wíllen mij zo extreem zien lijden en huiveren over mijn ellende. Ik ben niet religieus, maar er kwamen bij mij ook religieuze gedachten naar boven."

Wat voor gedachten?
"Ik lijd hier voor jullie zoals Jezus Christus dat voor ons heeft gedaan. Ik maak jullie deelgenoot van mijn lijden. Natuurlijk heb ik daar van te voren ook over zitten nadenken, ik wil niet alleen maar een beetje stoer en gevaarlijk zitten doen. Er moeten in mijn films ook diepere lagen aangeboord worden, anders is het in mijn ogen geen kunst."

Heeft u daarom ook gekozen voor die lijdzame pose die associaties oproept met eeuwenoude iconen? Zoals u erbij zit in de film, doet ook denken aan het vijftiende-eeuwse schilderij Man van Smarten van Hans Memling.
"Ik heb niet aan Memling gedacht. Mensen hebben me vaak gevraagd waarom ik aan een tafeltje zit in deze film. Het oorspronkelijke idee gaat over schrijven. Ik bedacht dat ik schrijven heel spannend vind. Misschien wel spannender dan het beklimmen van de Mount Everest. Maar ondertussen zit je lichamelijk stil aan een tafeltje en lijkt het van buitenaf alsof er niets gebeurt. Die paradox wilde ik fysiek maken. De bijen waren oorspronkelijk een metafoor voor woorden. Ik vind het magisch en wonderbaarlijk dat gedachten vanuit je hoofd via je arm naar je hand gestuurd kunnen worden en daar tekens vormen. En dat iemand anders dan ook nog die tekens kan begrijpen! En omgekeerd werkt het ook zo dat ik door te schrijven op gedachten kom waar ik anders nooit op gekomen zou zijn. Soms ga ik zitten en lijkt het schrijven bijna automatisch te gaan. Dan schrijf ik zonder me af te vragen of het goed is of niet. En als ik dan klaar ben, staat er een perfect geconstrueerd verhaal dat ik nooit bewust had kunnen bedenken. Dat soort momenten zijn voor een schrijver het mooiste dat er is. Door te schrijven kom je op dingen en worden gedachten helder. Zonder woorden kun je niet nadenken. Je hebt zelfs woorden nodig om over beelden na te kunnen denken. Zonder woorden denk je alleen in vage gevoelens. Een beetje zoals een baby die nog niet kan praten, alleen intuïtief reageert op directe impulsen. Maar natuurlijk kunnen woorden ook gevaarlijk zijn en kunnen ze je ook overspoelen en overweldigen. Net zoals de bijen mij hebben overspoeld en overweldigd."

"Ik hoop dat mensen zien dat er meerdere lagen zitten in mijn film en dat ze daarover gaan nadenken. Net zoals dat hulpeloze schaap ook associaties zal oproepen met het Lam Gods. Ik wil met mijn films niet zozeer het intellect van de mensen aanspreken, maar diepere gevoelens: eenzaamheid, pijn, verdriet. Ik hoop dat mensen zichzelf vragen gaan stellen over het mysterie van het leven. Dat is waar het mij ten diepste om gaat. Ik zag eens een film van Godard, waarin aan kinderen werd gevraagd om de ziel te beschrijven. Een meisje zei: 'Als je een kip binnenstebuiten keert dan zie je de binnenkant van de kip. En als je de binnenkant van de kip binnenstebuiten keert dan zie je de ziel. Prachtig vind ik dat."

Tiger Award voor 'bijenfilm'
Op het Internationaal Film Festival in Rotterdam werd de film 'Springtime' van Jeroen Eisinga onlangs bekroond met de Tiger Award voor korte film. In deze film laat Eisinga zich overdekken met 150.000 bijen. De jury sprak van 'een monumentaal en verlammend filmisch portret van een onverschrokken performance geëtst uit zoemende bijen en 35mm-korrels'.

Springtime is nog tot 27 februari te zien in het Stedelijk Museum Schiedam. Vanaf eind maart wil het Hirshhorn Museum in Washington de film tonen, waarmee de internationale doorbraak van Eisinga een feit is.

Jeroen Eisinga werd in 1966 geboren in Delft, maar groeide op in Waspik. Hij volgde een opleiding aan de kunstacademie in Arnhem en aan de Rijksacademie in Amsterdam. Hij maakte een aantal korte experimentele films, waaronder 'Kano (rood)', '40-44- PG', 'Het belangrijkste moment in mijn leven' en 'Arm Schaap'. Van 2006-2008 volgde hij een opleiding scenarioschrijven aan het Amerikaans Filminstituut in Los Angeles.

Na terugkeer werkte hij twee jaar aan de film 'Springtime'. Ook maakte hij een serie collages (Mysterie Girls) waarin hij foto's van bekende slachtoffers als Sabine Dardenne (één van de slachtoffers van Dutroux) mixt met klassieke beelden uit de schilderkunst, zoals de Mona Lisa.

Zijn voornemen is om nu een langere kunstfilm te maken. Hij heeft al een script geschreven. Het gaat over iemand die gaandeweg steeds extremer wordt door allerlei gebeurtenissen in zijn leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden