Jeroen Bosch-achtige taferelen liefdevol getekend

Wolkers' poging om vroeger vast te houden voordat de moderne tijd alles uitwist

Als er één roman is die de januskop van de jaren zestig raak in beeld brengt is het wel 'Terug naar Oegstgeest' van Jan Wolkers. Natuurlijk, 'Ik Jan Cremer' zorgde voor de meeste ophef, maar Cremer toonde slechts dat ene gezicht, dat van de opstandige, provocerende, vrijgevochten jongen. Wolkers laat zien welke erfenis er in de jaren zestig verkwanseld werd: die oude brave, ingetogen christelijke wereld van zijn ouders, bezien vanuit zijn eigen, soms dronken tijd van "halfvolle glazen bier donker als urine. Iemand heeft in een toastje met zalm twee peuken uitgedrukt."

Tegenwoordig kijken we met weemoed terug op de onbezorgde tijd van onze ouders en grootouders maar 'Terug naar Oegstgeest' leert dat men ook in de jaren zestig al gretig terugblikte, op de vooroorlogse jaren. Weemoed is van alle tijden.

Op een van zijn pelgrimstochten naar zijn geboorteplaats Oegstgeest ziet Jan een zilveren Caravelletoestel overvliegen. "Het is de vogel Phoenix van onze tijd, dacht ik. Hij stijgt uit een hel van lawaai herboren omhoog en brengt schoonheidskoninginnen met roze bloemkelken, stampers en fladderende blaadjes door de stratosfeer van het een werelddeel naar het andere."

Ook Wolkers beoefent de kunst van de uit zijn as herrijzende Phoenix. Toen hij in 1965 dit boek schreef zagen de critici vooral een rariteitenkabinet, vol haast Jeroen Bosch-achtige taferelen. Ouders, familieleden, buurtbewoners worden met wansmakelijke details beschreven. Maar wie 'Terug naarOegstgeest' vandaag de dag leest, proeft veel meer Wolkers' poging om zoveel mogelijk van vroeger op te roepen en vast te houden voordat de moderne tijd alles uitwist, een laatste visitatie alvorens dat heel wat vrijere en vrijzinnige tijdperk inzet, ook bij de schrijver zelf met 'Horrible tango' en 'Turks fruit'.

Heel precies en liefdevol, als een hedendaagse Rembrandt, veel minder cynisch en absurdistisch dan Reve het tien jaar eerder deed in 'De Avonden', schildert hij het benepen maar o zo veilige milieu van zijn jeugd. Een van de hoofdthema's van het boek is Wolkers' afstand van het gereformeerde geloof. Daarmee wordt 'Terug naar Oegstgeest' als het ware het symbool voor de ontkerstening van Nederland, die in de jaren zestig inzet. En die ook de seksuele revolutie inluidt.

In een van de hoofdstukken leest Jan Seerp Anema's traktaat 'Moderne Kunst en Ontaarding' waaruit hij onder meer deze zin onthoudt: "Goethiaans overspel fonkelt hoger dan Bilderdijks huwelijkstrouw."

Zondig voelt hij zich over zijn eigen rare tekeningen maar 'ik veranderde er toch mijn manier van tekenen niet om'. Dat zegt eigenlijk alles: de hoofdpersoon weet wel dat hij afdwaalt van het oude pad maar er is geen weg terug.

Jan Wolkers: Terug naar Oegstgeest Meulenhoff; 240 blz. euro 17,99

Dorst

'Als de dagen zo kort werden dat het voor de kerkdienst van zeven uur al een paar uur donker was, kwam mijn vader soms ineens met de toverlantaarn onder zijn arm van zolder. Dan juichten wij, maar niet te hard natuurlijk, omdat het de dag des Heren was. Vooral de onordelijkheid deed mij rillen van genot. De tafel werd helemaal voor in de kamer gezet, met de grote bijbels en het martelarenboek erop om de toverlantaarn de goede hoogte te geven. De crapauds en de stoelen langs de muren.'

Uit: Jan Wolkers: Terug naar Oegstgeest

De roman verscheen in 1965 en beleefde ruim dertig herdrukken. De gelijknamige film uit 1987 is gebaseerd op dit boek, maar regisseur Theo van Gogh putte ook uit Wolkers' 'Serpentina's petticoat' en 'Dominee met de strooien hoed'.

Rob Schouten bespreekt Nederlandse klassiekers die de tijdgeest vangen van 1940 tot nu.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden