Jeltsin neemt wraak op Walesa

WARSCHAU - Als de Polen morgen naar Katyn komen om 4 500 Poolse officieren te herdenken die daar in 1940 door de Russische veiligheidsdienst NKVD vermoord zijn, zal de Russische president Boris Jeltsin er niet bij zijn. Met president Lech Walesa, premier Jozef Oleksy en kardinaal Glemp stuurt Polen de hoogst mogelijke delegatie naar de herdenking in het bos van Katyn, niet ver van de Russische plaats Smolensk.

Bij de kranslegging en de onthulling van de eerste grafsteen laat Jeltsin zich echter vertegenwoordigen door kabinetschef Filatov en een paar staatssecretarissen. Reden voor Jeltsins afwezigheid is, volgens een officieel Russisch schrijven dat deze week in de brievenbus van president Walesa viel, dat de voorbereiding van de plechtigheid in bepaalde Poolse kringen zou zijn misbruikt om anti-Russische gevoelens te bespelen. “De eisen worden steeds gekker”, stelt de brief uit Moskou vrij vertaald: “Eerst moesten we onze excuses aanbieden en straks moeten we ook nog schadevergoedingen betalen.”

De moord op de Poolse officieren was het werk van Stalin, luidt het officiële Russische standpunt, en omdat de Russen zelf minstens zoveel slachtoffer zijn geweest van het stalinisme zou er geen enkele reden zijn om nu nog om schadevergoedingen te komen. De kwestie Katyn is al tientallen jaren een heel gevoelig punt in de Pools-Russische betrekkingen.

Pas in 1990 gaf president Michail Gorbatsjov formeel toe dat de Polen het slachtoffer waren geweest van de Russen. Ondanks een dikke stapel bewijsmateriaal had Moskou tot dat moment ijskoud volgehouden dat de Poolse officieren gedood waren door de nazi's. Intussen staat vast dat behalve de 4 500 Polen die bij Katyn zijn omgebracht, in totaal 22 000 Poolse officieren in Rusland vermoord zijn.

Het onderzoek naar de precieze toedracht is nog gaande. Toch is de vermeende anti-Russische stemming bij deze grote Katyn-herdenking niet de ware reden voor Jeltsins afwezigheid, krijgen we te horen op het Instituut voor Politieke Wetenschappen in Warschau. “De Russische president komt niet op de Poolse plechtigheid omdat president Walesa op 8 mei is weggebleven bij Jeltsin's ontvangst in Moskou, uit protest tegen het Russische optreden in Tsjetsjenië”, vertelt Adam Pomorski, specialist in de betrekkingen met Rusland.

Het feit dat premier Oleksy, zij het zeer tegen de zin van zijn eigen president, wél naar Moskou is gegaan, doet aan de door Walesa uitgedeelde 'belediging' weinig af. Volgens Pomorski doet de ene president wat dat betreft niet onder voor de andere en past het incident in een lange reeks verwijten en beledigingen over en weer. “Het is gewoon toneelspel van twee presidenten; het heeft weinig te maken met de échte betrekkingen tussen beide landen.”

Pomorski, die als gerenommeerd vertaler Russisch een sterke band heeft met de Russische cultuur, is niet zo bang voor de dreiging van het “nieuwe Russische imperium” zoals die in de Poolse conservatieve pers wordt gesignaleerd. Wel maakt hij zich zorgen over de ontwikkeling van wat hij de “Servische variant” binnen Rusland noemt, en de weerslag daarvan voor Polen: het gebruik van het leger voor het vervolgen (Pomorski gebruikt het woord 'pogrom') van bepaalde groepen in het land.

Er dreigt een burgeroorlog waarin gangsters in plaats van een georganiseerde overheid de dienst uit maken. Pomorski vreest dat Rusland al een eind in die richting gevorderd is en geeft het optreden in Tsjetsjenië als voorbeeld. “Vroeger, onder de communistische leiders Brezjnev, Andropov en Tsjernenko, wist je ook nooit precies wie de dienst uitmaakte, maar je wist tenminste waar het kader vandaan kwam dat het beleid uitvoerde: uit de partij en de KGB. Nu weet je niet wie er echt aan de macht is, behalve dat Jeltsin dat zeker niet is: je hebt geen idee waar de tegenwoordige 'kaders' vandaan komen.”

Antoni Kaminski van hetzelfde instituut voor Politieke Wetenschappen maakt zich meer zorgen over de relatie met Rusland. Hij is het met Pomorski eens dat de Katyn-herdenking niet het belangrijkste punt is in de Pools-Russische betrekking van dit moment, al wijst hij er wel op dat de Russen nooit echt hun excuses hebben aangeboden voor de moord op de Poolse officieren die in 1939 door de Russen gevangen waren genomen.

Toen Jeltsin in Warschau was heeft hij een krans gelegd bij het Katyn-monument en iets gezegd dat voor een excuus zou kunnen doorgaan, maar echt volmondig was het niet. Maar belangrijker dan de herdenking van deze zondag en het wegblijven van Jeltsin is volgens Kaminski dat er sinds kort weer Russen in legeruniform langs de oostgrens van Polen staan.

“In februari hebben Rusland en Wit-Rusland een bilateraal samenwerkingsverdrag getekend, waarmee Rusland zijn militaire territorium heeft uitgebreid tot aan de Poolse grens. Russische troepen zijn medeverantwoordelijk voor de grensbewaking tussen Polen en Wit-Rusland en in tegenstelling tot eerdere afspraken dat ze vóór 1997 worden teruggetrokken, blijven de Russische militairen gewoon in Wit-Rusland. Terwijl de Russen het Poolse lidmaatschap van de Navo blokkeren breiden ze zelf stilletjes hun militaire invloedssfeer in onze richtig uit”, stelt Kaminski vast.

Dat de Russen nu bereid zijn om mee te doen aan het Partnerschap voor de Vrede van de Navo, zegt volgens Kaminski niets. “Rusland vindt dat de Navo moet worden opgeheven en dat de Amerikanen uit Europa moeten verdwijnen - dat is waar zij op uit zijn. En als ze om dat te bereiken mee moeten doen aan het Partnerschap voor de Vrede doen ze dat. Voor ons is het Navo-lidmaatschap daarentegen van vitaal belang, want het is niet uitgesloten dat de Russen dit deel van Europa over een jaar of 5 à 10 weer binnen hun invloedsfeer willen brengen, zegt Kaminski. “Onze angst is niet alleen een kwestie van emoties en trauma's”, luidt zijn conclusie. “Voor Polen is het nu eenmaal een realiteit dat gedurende 175 van de afgelopen 200 jaar de Russen bij ons de dienst hebben uitgemaakt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden