Jelle Brandt Corstius Mijn vader had geen talent voor het vaderschap

Jelle Brandt Corstius schreef een boek over zijn fietstocht naar de Middellandse Zee, met de as van zijn vader Hugo. Het is een openhartig portret van een onaangepaste man.

Jarenlang maakte Jelle Brandt Corstius elke lente een fietstocht met zijn vader, schrijver en wis- en taalkundige Hugo Brandt Corstius. Van een zorgvuldig uitgestippeld plan was geen sprake, ze spraken niet eens een bestemming af. Maar één ding wisten ze zeker: langer dan twee dagen zou hun tripje niet duren. Anders werd het ruzie.

Tot 2012. Dat jaar trokken vader en zoon er een week met de fiets op uit. De bestemming was Frankrijk, de heuvels in, met een groepsreis nota bene. Het hele vooruitzicht had Jelle afwisselend een paniek- en een lachaanval bezorgd. Zijn vader in groepsverband - hij zag het eigenlijk helemaal niet voor zich. Mensen vond zijn vader immers niet zo interessant. Sterker nog: hij maakte er een sport van ze te beledigen en te kwetsen, in zijn stukjes in de krant maar ook in het gewone leven.

Maar tot Jelles grote verbazing had zijn vader het enorm naar zijn zin. Hij was mild en sociaal, kletste honderduit, verliet 's avonds als laatste de tafel. Was dit dezelfde man, vroeg Jelle zich af, die zich vroeger achter het gordijn verborg als er iemand aanbelde?

Nu weet hij: de karakterverandering die zich in Frankrijk openbaarde, die zat 'm in zijn vaders ziekte. In september 2013 wordt bij Hugo Brandt Corstius frontotemporale dementie vastgesteld. Een aandoening die vooral gedrag, motoriek en spraak aantast. De ziekte blijkt dan al in een vergevorderd stadium. Sommige dementerenden, vertelt de arts, krijgen het voor elkaar om met een trucje hun hersenen draaiende te houden. "Achteraf bekeken was mijn vader dat een paar jaar prima gelukt", vertelt Jelle. "Ja, natuurlijk deed hij raar, maar we kenden hem niet anders. Als hij na uren uit de bosjes kwam zetten, helemaal onder de schrammen, dan was het: haha, gekke papa. De scheidslijn tussen een nogal gestoorde vader en een beginnend dementerende vader was dun."

Hugo Brandt Corstius takelt razendsnel af. Van de ene op de andere dag kan hij niet meer fietsen, daarna lukt schrijven niet meer en zo verder. Eind februari 2014 overlijdt hij.

Fijn voor zijn vader dat hij niet kwijlend zijn dagen hoeft te slijten in de recreatieruimte van een verpleeghuis, vindt Jelle. "Hij was zó op zichzelf, ik was blij dat hem dat bespaard is gebleven."

Zelf zit hij er compleet doorheen. "Al meteen na de diagnose was ik in een manische fase beland. Ik probeerde allerlei rare dingen: gitaarles, een cursus Spaans, tai-chi in het Oosterpark. Alles om met mijn geest elders te zijn en mijn verdriet te vergeten. Dat lukte alleen voor geen meter, waar ik me ook op stortte."

Eén project blijft in zijn hoofd zitten: fietsen naar de Middellandse Zee. En zijn vader, zijn fietsmaatje, moet mee. Anderhalve maand later vertrekt hij. Bij het crematorium laat hij, bepakt en bezakt, eerst nog een kopje vullen met een deel van de as van zijn vader. De mevrouw achter de balie doet er een purper satijnen zakje met strik omheen. Zijn vader had het volkomen potsierlijk gevonden, zo op reis te gaan met zijn zoon, weet Jelle. 'Kieper mij maar in een vuilniszak', zei hij altijd. Dat mijn zussen en ik een ander afscheid voor ons zagen, kon hem niet schelen."

'As in tas' is het verslag van de 1620 kilometer lange fietstocht die Jelle daarna in zestien dagen aflegt, om uiteindelijk in het Zuid-Franse Saintes-Maries-de-la-Mer zijn vaders as in zee uit te strooien. Hij schreef het twee jaar nadien, voor Mae, zijn eind november geboren dochter. Slechts 150 pagina's telt het, het is uit in een vloek en een zucht. Maar wat een verrukkelijk boekje. Tussen de vaak hilarische beschrijvingen van de fietsetappes deelt Jelle zijn herinneringen aan zijn vader. Typische Hugo-verhalen zijn het. Ze schetsen een beeld van een man die zich uit principe niet aan de regels hield, die vond dat de wereld zich aan hem had aan te passen. Het boek is ook een openhartig, nuchter en tegelijk ontroerend portret van een vader die veel talenten had, maar niet voor het vaderschap.

Met welke bedoeling ben je op de fiets gestapt? Om te rouwen?

"Nee. Rouwen vind ik zo'n wonderlijk werkwoord. Onderweg kreeg ik een sms'je: hoe het met het rouwen was. Alsof ik voortdurend voor mijn tentje zat te grienen. Zo werkt het niet, het verdriet komt af en toe, met een piek. Ik had wel bedacht dat het fijn zou zijn als ik tot rust kon komen, een beetje zou kunnen reflecteren. Maar ja, onderweg was ik uitsluitend bezig met de route, klimmen en dalen, het vinden van een camping. Je moet weten: ik was vrij onvoorbereid en zonder noemenswaardige conditie vertrokken. Het was vooral de kunst om niet af te stappen."

Die fietstochten met je vader, hoe verliepen die eigenlijk?

"We namen altijd de trein. Fietsen mee, want mijn vader wilde per se op zijn eigen fiets, ook al was het zo'n lomp oma-ding zonder versnellingen. Hij had nooit meer bij zich dan een scheermes en een kurkentrekker. Omdat hij niet wilde overstappen kwamen we eigenlijk elk jaar in de Achterhoek uit. Het fietsen zelf was heel stressvol. Hij had vreselijke haast, zoals altijd. Ik hield hem echt niet bij. Als het licht op rood sprong, dan moest hij daar doorheen. Hij keek niet om of ik wel volgde.

"Vanaf een uur of vier werd het eventjes leuk. Bij een supermarkt kochten we een fles wijn en die dronken we voor de deur gelijk op, zo uit de fles. 's Avonds in het restaurant liet hij zich dan weer van zijn onhebbelijke kant zien. Standaard was een nare opmerking over de bediening. Dat de serveerster een dikke kont had, bijvoorbeeld. Dat zei hij dan tegen mij, maar wel zó hard dat zij het kon horen."

Hoe verklaar je zijn gedrag?

"Niemand kon hem kwetsen, die eigenschap miste hij gewoon. Daarom kon hijzelf zo goed kwetsen. Hij kon niet bedenken dat beledigen pijnlijk is. Toen ze mensen zochten voor een reis naar Mars heeft hij zichzelf in een open brief aan Obama in NRC in de aanbieding gedaan. Kan het je niet schelen dat wij verdrietig zouden zijn omdat je dan niet terugkomt, vroeg ik. Hij kon zich dat letterlijk niet voorstellen."

"Zoals hij die serveerster beledigde in dat restaurant... Ik denk dat hij het fijn vond als ik me schaamde. Het had geen enkele zin om hem daarop aan te spreken, want dan kreeg hij wat hij wilde. Ik heb ook afgeleerd hem te vragen naar het waarom. De kans op een ter zake doende antwoord was namelijk bijzonder klein. Zijn antwoord was standaard 'Pirelli', op zo'n beetje alles wat ik hem vroeg.

"En toch, die tochtjes waren ook leuk, fijn. Bij die fles wijn, en als we samen in de hotelkamer in bed lagen en het licht was uit en we kletsten nog wat. Over de liefde, over ons gezin. Ik heb altijd gedacht: als mijn vader straks dood is, wil ik geen spijt hebben omdat ik hem te weinig heb gezien. Ook niet te veel trouwens - precies genoeg om zijn gekke universum te waarderen. Ik wilde eruit halen wat erin zat."

Dat wil niet zeggen dat Jelle zijn vader helemaal heeft begrepen. "Maar dat ligt niet aan mij. Ik heb er mijn best voor gedaan. Hij heeft aan mij ook nooit rekenschap hoeven afleggen over hoe hij zijn vaderrol invulde. Zelfs niet toen hij me uit huis zette toen ik 18 werd en ik er niet meer in kwam. Mijn moeder wilde kinderen, hij niet, daar was hij altijd heel eerlijk over. Maar ja, zij legde het loodje toen ik 3 was en toen zat hij met ons opgescheept."

Hij is lange tijd ongelukkig geweest over zijn vader. "Vooral als puber natuurlijk. Als je toch al zo onzeker bent, dan zit je niet te wachten op een vader die zich in jouw ogen volslagen belachelijk gedraagt. Maar hoe ouder ik werd, hoe meer ik zijn gedrag kon waarderen. Het laatste jaar was ik mijn schaamte helemaal voorbij."

Hoe vind je het om zelf vader te zijn?

"Het wordt elke dag leuker. Voor Mae werd geboren dacht ik: tegen een baby kun je niet praten, het wordt pas interessant als ze een jaar of twee is en ze wat terugzegt. Maar dat is dus niet zo. Ik zit gerust een uur naar haar te kijken en verveel me niet. Elke dag is er wel iets nieuws te ontdekken. Een geluidje, een kleine verandering in haar gezicht. Ik ben blij dat ik de eerste zes maanden na haar geboorte vrij heb genomen om bij haar te zijn."

Wat voor soort vader word je, denk je?

"Ik hoop natuurlijk een goede. Het zou fijn zijn als ik Mae in ieder geval zelfvertrouwen kan geven. Verder heb ik geen verwachtingen. Zo ingewikkeld kan opvoeden nou ook weer niet zijn, toch?"

Toch nog even over rouwen, het afscheid. Waanzinnig moment was dat geweest, toen hij bij de Middellandse Zee aankwam. Zijn eigen benen hadden hem daar gebracht. Het uitstrooien van de as stelde hij vervolgens een dag uit. "Ik vond het moeilijk. Wat is een goed plekje, en waar slaat dat eigenlijk op? Uiteindelijk ben ik naar een verlaten strand gefietst en in zee gaan staan. Na afloop wilde ik mijn zussen bellen, maar er was geen bereik."

Pas toen hij aan het schrijven was, realiseerde hij zich dat de rouw er al op zat vóór zijn vader was overleden. De laatste maanden was hij zó veranderd; Jelle had afscheid genomen van de persoon zonder dementie. In hun zomerhuisje in Petten was Jelle naast zijn vader gekropen en had hem verteld hoeveel hij van hem hield. In As in tas staat het zo: 'Hij zei niets terug, maar hield me vast. Dat was genoeg. Samen liggen op de divan in Petten, dat was rouwen.'

Boeken, kranten en tv

Jelle Brandt Corstius (37) is schrijver, reisjournalist en programmamaker. Van 2005 tot 2010 woonde hij in Rusland, waar hij correspondent was voor Trouw en De Standaard. Hij schreef onder meer de boeken 'Rusland voor gevorderden', 'Universele reisgids voor moeilijke landen' en 'Arctisch dagboek'.

Voor de VPRO maakte hij televisieseries als 'Van Moskou tot Moermansk', 'De bergen achter Sotsji', van 'Bihar tot Bangalore' en 'Grensland'. In 2010 en 2011 presenteerde hij 'Zomergasten' op tv.

'As in tas' verscheen deze week bij Das Mag Uitgevers. euro 17,95.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden