Jelka van Houten Niet al mijn dromen hoeven uit te komen

Jelka van Houten (Culemborg, 1978) is zangeres en actrice. Ze won twee keer een Johnny Kraaykamp Musical Award en ontving voor haar rol in de film 'Jackie' een nominatie voor een Gouden Kalf. Deze zomer nam ze in de Sun Studio's in Memphis een cd op die volgend jaar zal worden uitgebracht.

I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben
"Ooit was ik heel zweverig, bezig met wat we allemaal niet kunnen zien of weten, daarna ben ik opgeschoven naar volstrekte willekeur. We zijn hier toevallig, zonder reden. We zijn net als de mieren - die we zien als kleine nutteloze beestjes waar je zomaar op mag trappen - maar dan in een groter perspectief. Het enige verschil is dat wij kunnen nadenken over ons lot. Soms zou ik mijn hersens willen uitschakelen: niet piekeren over mijn werk of de hypotheek, gewoon er zijn en verder niks. Tegelijkertijd is wetenschap heel belangrijk voor mij, het zoeken naar oplossingen. We zoeken net zo lang tot we een antwoord hebben gevonden en daarna gaan we door met het volgende raadsel. Het stopt nooit. Er is nog zoveel wat we niet weten.

Ik ben er niet mee opgevoed, maar ik begrijp wel dat het geloof een soort mantel van troost kan zijn voor mensen die niet met die onzekerheden kunnen leven. Ik vind die troost bij mijn vrienden, bij aardse dingen, maar ik vind het ook belangrijk om goed te doen; om al het zure zo ver mogelijk bij mezelf vandaan te houden. Als ik dat niet doe, krijg ik alleen maar rottigheid op mijn bord. Wie goed doet, goed ontmoet, dat hele karma-ding. Het is in zekere zin zelfzuchtig, niet helemaal zuiver, maar zo lang je snapt hoe het werkt is het volgens mij niet zo erg.

Dus, ja, waartoe zijn wij hier op aarde? Volgens mij is het om te leren. Leren, leren, leren en dan ga je dood. Het zou best zo kunnen zijn dat we na de dood op een of andere manier weer doorgaan - die optie blijft voor mij in ieder geval open. Alles is mogelijk. Ook buitenaards leven. Je gelooft toch zelf niet dat we in dit enorme universum de enige levende wezens zijn?"

II Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is
"Het is een raar proces: ik had er nooit bij stil gestaan dat ik voor een Gouden Kalf genomineerd zou kunnen worden (voor haar rol in 'Jackie', een film van Antoinette Beumer, AV) maar toen het gebeurde - hier, heb je een nominatie - wilde ik het Kalf ook wel graag winnen. Het gaf een rare, emotionele vibe; ik voelde me erkend, gezien. Ik werd, geheel onverwacht, op mijn persoonlijke merites beoordeeld. Door een vakjury. Toen ik hem niet won, was dat toch een teleurstelling. Het was een soort afwijzing, terwijl ik in eerste instantie helemaal nergens om had gevraagd. Het lastigste deel van dit verhaal vind ik de competitie waar ik werd ingezogen. Normaal gesproken heb ik daar niet veel moeite mee: als ik na een auditie hoor dat ik de rol niet krijg, voel ik me niet minder dan degene die hem wel heeft gekregen. Ze zochten gewoon een ander type, denk ik dan. Het is vooral de competitie tussen mensen, op persoonlijk vlak, die mij zo tegenstaat. Het lijkt erop dat vooral anderen willen dat ik, bijvoorbeeld, in een enorme strijd met mijn zus Carice verwikkeld ben. We worden iedere keer weer in die rol gedrukt - ik word er soms echt wanhopig van. Tijdens de televisieopnamen van de uitreiking van de Gouden Kalveren, ging de camera steeds heen en weer tussen Carice en mij - terwijl zij gewoon ergens in het publiek zat. 'Gaat Jelka van Houten nu óók met een Gouden Kalf naar huis?' Wij zijn daar zelf helemaal niet mee bezig, maar het lijkt zinloos om dat iedere keer weer te zeggen. Dit houdt nooit op. Ik heb geleerd me er niet al te druk meer over te maken. Ik heb er toch geen grip op. Hoe meer ik het oordeel van anderen loslaat, hoe vrijer ik me voel. Soms, op een zwak moment, lees ik wat er over mij wordt geschreven en dan voel ik me even ongelukkig, maar ik ben er mee opgehouden mezelf voortdurend te verdedigen. Ik heb al een hoop bijgeleerd en ik weet hoe ik nog kan verbeteren - ik ben nu 34, ik lig goed op schema."

III Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken
"Als ik hier, in het café waar wij nu zitten, ineens keihard begin te vloeken, zullen de meeste bezoekers zich heel ongemakkelijk gaan voelen. Het is toch negativiteit die je de ruimte in stuurt. Hoe oppervlakkig het volgens sommige mensen ook is; ik houd erg van de Amerikaanse omgangsvormen. Daar begroet iedereen je vriendelijk, als je hier een kop koffie wil bestellen kijken ze je amper aan. Ik ben daar erg gevoelig voor. Ik pik het snel op en ik draag het met mij mee. Zelf was ik ook niet altijd zo positief hoor, en als ik chagrijnig was omdat ik niet op tijd had gegeten of zo, kon ik een behoorlijk stempel drukken op mijn omgeving. Dat doe ik niet meer. Geloof ik."

IV Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen
"Tussen producties door heb ik meestal wel wat tijd over, maar mijn werk gaat eigenlijk altijd door en de sabbatsrust schiet er sowieso bij in. De onzekerheid van mijn vak brengt ook veel stress met zich mee. Ik doe een paar keer per maand auditie, dat betekent in feite dat ik continu moet solliciteren.

Een paar maanden geleden merkte ik dat ik mezelf weer eens voorbij was gehold. Alles werd me te veel. Op een dag belandde ik bij de eerste hulp omdat ik last had van hartkloppingen. Het filmpje dat ze maakten liet niets bijzonders zien, maar ik kreeg wel het advies om me beter te ontspannen. Misschien moet ik een keer yoga gaan doen. Of zoiets. Soms denk ik: wat doe ik mezelf aan? Wat is dit voor een raar, masochistisch gedoe? Waarom kies ik niet voor een baan van negen tot vijf? Ik heb ooit administratief werk gedaan, dat ging toch ook goed? Maar ik weet hoe opgesloten ik mij dan kon voelen, ik ben veel te onrustig voor zo'n baan. Bovendien doe ik nu wat ik het liefste doe: acteren en muziek maken. En ik krijg er nog voor betaald ook.

Ik denk gewoon te veel na over dingen. Ontmoetingen blijven mij lang bij, gesprekken blijven eindeloos in mijn systeem hangen. Alles komt ook heel dichtbij. Ik zou zaken ook wat beter moeten scheiden: wat is haalbaar en wat niet? Laatst zei mijn agente: 'Jelka, je hóeft niet op alles ja te zeggen'. Dat vond ik echt een eyeopener omdat -- hee, wat doe je nou? Je gaat toch niet zo maar een mug doodslaan? Laat dat beestje nou, hij heeft het al zo zwaar. O, daar gaat ie! Hij is ontsnapt. Gelukkig."

V Eer uw vader en uw moeder
"Hoe ouder ik word, hoe meer ik hiervan begrijp. Voor mij betekent dit gebod ook zwijgen over de dingen die in mijn jeugd niet goed zijn gegaan. Ik heb het misschien wel iets te vaak gedaan: zeggen wat er allemaal aan heeft geschort. Ik was geen gelukkig kind, maar daar wil ik niet meer over praten. Er is niets meer aan te doen, niet door mij en ook niet door mijn ouders. Ik ben klaar, ik heb er vrede mee.

Ik vertel je liever mooie dingen; over de cd die ik heb gemaakt en die min of meer een eerbetoon aan mijn familie is geworden. Bijvoorbeeld dat ene liedje, voor mijn vader, gebaseerd op de drie akkoorden die hij me ooit heeft geleerd. Toen ik klein was, vertelde hij verhaaltjes en speelde daarbij op zijn gitaar. Er is sindsdien veel gebeurd tussen ons, maar die akkoorden heb ik altijd bij me gedragen en nu heb ik eindelijk een manier gevonden om die mooie herinnering in een liedje te vangen. Voor mij is muziek altijd een medicijn geweest. Als ik zing voel ik mij onafhankelijk, op mijn sterkst. Op deze manier kan ik het best duidelijk maken hoeveel ik van hem houd. Hij is een lieve, romantische man, maar ik heb mij wel eens afgevraagd of hij voor het vaderschap nou wel zo geschikt was.

Mijn stiefvader, de man met wie mijn moeder nog altijd is getrouwd, is, sinds mijn vijftiende, een heel belangrijke man in mijn leven. When the shit hits the fan, dan bel ik hem. Het hoeft niet altijd een bloedband te zijn die voor een veilig gevoel zorgt.

Ik eer mijn ouders met alles wat daarbij hoort. Dat zijn de momenten waarop ik mij tegen hen heb verzet, maar ook de momenten waarop ik op hen terug kon vallen. Ik heb geleerd hen te zien als de gewone mensen die ze zijn. We vormen één geheel, maar we bestaan ook los van elkaar."

VI Gij zult niet doodslaan
"Dat moet jij nodig zeggen! Waarom moest die mug nou dood? Zoiets zou ik nou nooit doen... maar goed, ik eet wel dieren, dus eigenlijk zit ik nu een beetje hypocriet te doen. Ik ben zeven jaar vegetariër geweest en eerlijk gezegd overweeg ik iedere week wel een keer om het weer te worden. Wat mij tegenhoudt? Praktische bezwaren. Het is ook wel lastig hoor, als je met een enorme vleeseter bent getrouwd. Niet dat ik mij daarachter wil verschuilen, maar toch: het is een heel gedoe om die omslag weer te maken. Soms koop ik biologisch vlees, maar dan gooi ik snel de verpakking weg omdat hij dat veel te duur vindt. En dan zeg ik: waarom eten we dan niet gewoon minder vlees? Dan kopen we in ieder geval goed, eerlijk vlees in plaats van dat zielige... Ja, ik ga het er straks nog eens over hebben. Ik moet gewoon een effort doen. Misschien was dit wel het laatste zetje. Dankjewel."

VII Gij zult niet echtbreken
"Mijn moeder is vier keer getrouwd. Ik vind het leuk dat ze altijd de romantiek heeft weten te behouden, maar ik heb me wel jong voorgenomen: dat doe ik maar één keer.

Een relatie, dat is snoeihard werken. Ik begrijp steeds beter dat je overal doorheen moet, niets ontwijken, anders raak je elkaar kwijt. Ik leid een lastig leven - vaak van huis - en ik weet dat ik in de gaten moet houden dat ik hem blij houd, maar ik denk ook wel eens aan de knappe moeders van zijn leerlingen die hij op al die ouderavonden op bezoek krijgt. Mijn loyaliteit aan hem is enorm groot. Monogamie is een raar en lastig ding, dat begrijp ik wel, maar als je die intimiteit, tegen de code in, met een ander beleeft is het vertrouwen weg. Dat wil ik niet. Hij is echt mijn man. En los daarvan: ik heb die bevestiging van andere mannen al lang niet meer nodig. Ik heb genoeg aangerommeld, ik vind het wel best zo. Stel je voor zeg, dat ik helemaal opnieuw moet beginnen, wéér al die verhalen: 'Nou, toen ik twaalf was...' Ik ben met deze man een verbintenis aangegaan; ik wil met hem zo ver mogelijk komen in het leven. Een relatie is voor mij niet op de bank zitten en een beetje vegeteren, nee, je moet elkaar blijven bevragen: hoe gaat het met jou? Ga je goed? Of wil je meer? Toen ik mijn cd in Amerika wilde opnemen, zei hij onmiddellijk: 'Hup, ga, ik zorg voor de kleine, alles komt goed.' Ik zou voor hem hetzelfde doen. Zo letten wij op elkaar."

VIII Gij zult niet stelen
"Toen ik heel klein was, heb ik een keer een pakje kauwgum gestolen, sindsdien doe ik eigenlijk het tegenovergestelde. Ik geef graag. Liever te veel dan te weinig. Als iemand iets leuks in mijn kast ziet hangen, zeg ik: 'Neem maar mee'. Als we met een club vrienden uit zijn, leg ik aan het eind van de avond altijd te veel geld neer. Inmiddels is het zo erg dat ze het stiekem weer in mijn jaszak stoppen of een dag later op mijn rekening storten. Ik wil geen gedoe over geld. Soms voel ik mij bezwaard, als ik met een tas vol H&M-kleren - die ik waarschijnlijk na een maand toch al niet meer draag - op het station een drugsverslaafde zie staan. Ze zeggen dat je zo iemand niets moet geven, dat hij het toch gaat gebruiken voor dingen die niet goed voor hem zijn, maar ik geloof niet dat iemand daar voor z'n lol staat. Zelfs als het allemaal nep is, dan nog heeft zo'n figuur op dat moment het muntgeld dat ik in mijn zak heb zitten harder nodig dan ik."

IX Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste
"Hoe denken andere mensen over mij? Dat is tot nu toe mijn grootste hang-up geweest. Om die ander te plezieren, om maar niet buiten de boot te vallen, heb ik mij anders voorgedaan dan ik werkelijk ben. Alles moest mooier en groter. De oorsprong van dit verhaal is niet moeilijk te achterhalen: ik voelde mij als kind niet gezien, niet gehoord. Kennelijk zien ze mij over het hoofd als ik ben zoals ik ben. Dus moest ik iemand anders zijn, ik moest aandacht trekken, harder schreeuwen, overdrijven. Het werd zo'n beetje mijn handelsmerk. Toen ik mijn man leerde kennen zei hij: 'Overdrijf je niet een beetje?' Dat was het moment waarop ik de boel begon terug te draaien. Ik werd op een gegeven moment zelfs zo eerlijk, dat sommige vrienden begonnen te klagen dat ze mij veel leuker vonden toen ik nog zo vreselijk overdreef."

X Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is
"Toen ik mijn eerste vriendje had, was ik echt ziekelijk jaloers. Die arme jongen. Ik heb zó raar gedaan... Het was verlatingsangst, natuurlijk. Ik bleef maar roepen dat hij andere meisjes vast veel leuker vond. Is zij niet iets voor jou? Nee? En die dan? Ik ben er net zo lang mee doorgegaan tot hij ook echt voor een ander heeft gekozen. Ik heb hem gewoon weggejaagd. En het gekke is: ik ben helemaal geen jaloers type. Ik durfde er gewoon niet op te vertrouwen dat ik leuk genoeg was voor hem. In mijn werk heb ik ook geen last van afgunst, ja, ik zou wel, zoals een stel vrienden van mij doet, zingend door Amerika willen trekken. Zo'n knapzakleven met muziek. Maar dat kan ik mijn zoontje niet aandoen. Ik herinner me nog al te goed hoe vreselijk ik het vond dat mijn vader na de scheiding nooit een vaste stek had en dat mijn zus en ik van het ene naar het ander adres werden gesleept... Ik ben mijn vader niet, dat is waar, en mijn man is ook zo'n knapzaktype, maar we hebben ook het geld niet voor zo'n bestaan. Bovendien vind ik er over dromen voorlopig ook wel fijn. Niet alles hoeft uit te komen, toch? Misschien kunnen we het een keer een paar maanden proberen, in de zomer, en dan in de rest van het jaar hier weer wat geld bij elkaar gaan schrapen. Ik weet het niet... Ik heb het hier ook goed. Volgend jaar maart sta ik in Groningen en in Haarlem in het voorprogramma van Beth Hart. Dat zijn gebeurtenissen waar ik maanden geestelijk op kan teren. Als ik daarna even iets moet doen waar ik minder feeling mee heb, vind ik dat helemaal niet erg. Zo lang mijn uitzicht maar goed is."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden